Bitlis

Bitlis, Doğu Anadolu'da, Van Gölü havzasının güneybatısında yer alan tarihî bir Kürt kentidir. Antik ve İslamî dönem kaynaklarından Osmanlı arşiv belgelerine kadar uzanan geniş bir zaman diliminde, çevresindeki Ahlat, Erciş, Muş ve Van ile birlikte sık sık anılan bir yerleşim merkezi olarak karşımıza çıkar.

Erken İslamî Dönem

Erken İslamî dönemde Bitlis-Hîzân ile çevresindeki dağlık kuşak, Mervânî hanedanının kökeninde yer alan Bâz gibi figürlerin yaşadığı bir bölge olarak anılır. Mervânîler (983-1085), kaynakların Kürtler'in Humeydî aşiretinin Çehârbuxtî koluna bağladığı, sınırları güneyde Musul'dan Ahlât hududuna, doğuda Selmâs'a, batıda Diyarbekir'e uzanan Zevezân (Zozan) coğrafyasında hüküm süren bir hanedandı; bu coğrafya Humeydî, Lârî, Hezbânî, Mihrânî, Hakkârî, Buxtî, Beşnevî, Çûpî ve Millî gibi önemli Kürt unsurlarını barındırıyordu (Cilt 1, s. 129).

İslamî Coğrafya Kaynakları

İslamî dönem coğrafya ve seyahat kaynakları Bitlis'i çoğunlukla bir bölgesel bütünün parçası olarak ele alır. Yakut el-Hamevî, Ermenistan'ın önemli şehirleri arasında Zencan, Erzen, Bitlis, Ahlat ve Hirtbirt'i bir arada zikreder (Cilt 2, s. 60). Memlûk döneminde yazılanlar dahil coğrafya kitapları Bitlis'i Ermenistan bölgesi içinde göstermeye devam etmiş; Makdisî, Bitlis'in Ermenistan bölgesine bağlı olduğu görüşünü, bölgenin karşı tarafında benzer özellikler taşıyan Tiflis'in varlığıyla desteklemeye çalışmıştır (Cilt 2, s. 97). Bir dönem Meyyafarikin, Ruha (Urfa), Ahlat, Van ile birlikte Bitlis de tek bir yönetim altında toplanmış; Dustekî-Mervanî Kürt Devleti'nin (h. 345-489 / m. 956-1095) nüfuz alanı içinde bu şehirler birlikte anılmıştır (Cilt 2, s. 64). Kaynaklar, geniş bir alana sahip olmaması nedeniyle Bitlis hakkında az şey söylendiğini, şehrin gezgin ve tacirleri çekecek büyüklükte olmadığını aktarır (Cilt 2, s. 97). Bununla birlikte Bitlis, coğrafya kitaplarında Kürt varlığının belirgin olduğu şehirlerden biri olarak Ahlat, Erzen, Nusaybin ve Sincar gibi yerleşimlerle birlikte ilk akla gelenler arasında sayılır (Cilt 2, s. 115).

Osmanlı Arşivlerinde

Osmanlı dönemine ait arşiv belgeleri Bitlis'i hem idarî hem askerî açıdan önemli bir merkez olarak ortaya koyar. Kent, Van Eyaleti'ne bağlı mufassal ve icmal tahrir defterlerine kaydedilmiş, kimi zaman müstakil olarak da tutulmuştur; 37 Numaralı Bitlis Mufassal Tahrir Defteri'nde Adilcevaz livası ile Bitlis, Koltuk, Tatvan, Güzeldere ve Tatik gibi idarî birimler yer alır, sancakta yaşayan Müslüman ve Ermeni ahaliden alınacak vergiler ayrıntılı biçimde kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 23). Merkezî yönetim, isyanların bastırılmasında Erzurum, Van, Kars, Çıldır ile birlikte Bitlis beylerine de başvurmuş; 1131/1719 tarihli bir yazışmada Bitlis Hâkimi ile temas kurularak Osman Paşa ve Lizli (Ezidi) İsmail'in Bitlis'te ikametine müsaade edilmemesi emredilmiştir (Cilt 3, s. 18). Bitlis ayrıca İran seferleri çerçevesinde önemli bir gümrük kalemi olarak görülmüş (Cilt 3, s. 35), Erzurum Gümrüğü kayıtlarında Bitlisli tüccarların İran'la yoğun ticareti belgelenmiştir (Cilt 3, s. 37). Osmanlı Kürdistanı olarak anılan bölgede Bohtan, Soran ve Müküs mîrlikleri başta olmak üzere Diyarbekir, Muş, Bitlis, Van ve Hakkâri'deki Kürt mîr ve beyleri, devletle çoğunlukla direniş ve isyan üzerinden anlatılan ilişkiler içinde olmuştur (Cilt 3, s. 58).