Hasanveyh

Hasanveyh (Hasneveyh), 10.-11. yüzyılda İran'ın kuzeybatısındaki Cibâl bölgesinde hüküm süren Hasanveyhî Kürt Emîrliği'nin asıl kurucusu olan Kürt emîridir. Hasneviye adıyla da anılan emîrlik onun adından türemiştir (Cilt 1, s. 119).

Hasanveyh, Cibâl bölgesinde yaşayan Berzikanî (Berzinî) aşiretine mensuptu. Emîrliğin temellerini 330/941 yılında Dînever ve Şehrezor'da atan kişi onun babası, aşiretin lideri Hüseyin el-Berzikanî el-Kurdî'dir; Hüseyin, yaşadığı toplumda cesareti ve cömertliğiyle tanınmış, bölgedeki nüfuzlu Ayşânî aşiretinin liderleri Vindâd ve Ğânım'ın kız kardeşiyle evlenerek bu aşiretin hâkimiyetindeki Dînever, Hemedân, Nihâvend, Sameğan ve Şehrezor gibi yerlerin idaresine ortak olmuştur (Cilt 1, s. 119). Klasik kaynaklarda Hasanveyhî ailesinin Şiî olduğu iddia edilse de bu iddiayı kesin biçimde teyit eden bir bilgi bulunmamaktadır (Cilt 1, s. 119). Bir başka anlatıma göre Hasanveyh, Cibâl bölgesini fiilen egemenliği altına almayı Şazincân kabilesinin yardımıyla başarmış ve Hasanveyhîler bölgede yeni bir güç olarak ortaya çıkmıştır (Cilt 2, s. 58).

Hasanveyh, dönemin başat siyasi gücü Büveyhîlerle hem mücadele hem de uzlaşma içinde dengeli bir siyaset izledi. Büveyhî veziri Ebü'l-Feth'i, 50.000 dinar ile çok sayıda mal ve binek hayvanı vermesi şartıyla barış anlaşmasına zorladı (Cilt 1, s. 120). Büveyhî hükümdarı Rüknüddevle ile iyi ilişkiler geliştirmesine rağmen, Irak'taki Büveyhî hükümdarı Muizüddevle onu saltanatı için bir tehdit olarak gördü ve 355/965 yılında Şehrezor üzerine büyük bir ordu gönderdi. Musul'dan hareket eden bu Büveyhî ordusunu Hasanveyh, Erbil'in batısında bir yerde yenilgiye uğrattı. Bunun üzerine Muizüddevle Dînever üzerine ikinci bir ordu gönderdiyse de, Dînever'de yaşanan yıkıma rağmen Hasanveyh direnişini sürdürdü; sonuçta Muizüddevle 50.000 dinar göndererek onunla barış yapmak zorunda kaldı (Cilt 1, s. 120).

Hasanveyh'in ölümünün ardından emîrlik oğlu Bedir b. Hasanveyh'e geçti; Büveyhî hükümdarı Adudüddevle, Bedir'e hil'at giydirerek onu Hasanveyhîler'e emîr tayin etti (Cilt 1, s. 121). Şerefhan Bidlisî, Hasanveyh'in ölümünden sonra Hasanveyh ailesi içinde yaşanan çatışmalardan ve hanedanın dramatik olaylarından söz eder (Cilt 2, s. 58).

Hasanveyh ve halefleri dönemine ilişkin en kıymetli bilgiler İslami dönem tarih kaynaklarında yer alır. İbn Miskeveyh'in tûfandan Adudüddevle'nin vefat yılı olan 372/983'e kadarki olayları anlatan Tecâribü'l-ümem ve te'akibü'l-himem adlı eseri, müellifin Büveyhîler dönemine dair kısmı şahsi müşahedelerine dayanarak yazması nedeniyle bu döneme ışık tutan en değerli kaynaklardan biridir (Cilt 1, s. 123). Hilâl es-Sâbî, Bedir b. Hasanveyh'in imar faaliyetleri, Büveyhîlerle ilişkileri ve hanedan içindeki etkin rolü hakkında başka hiçbir kaynakta bulunmayan son derece kıymetli bilgiler kaydeder (Cilt 1, s. 124). İbnü'l-Esîr'in umumi bir tarih kitabı olan el-Kâmil fi't-târîh'i de Hasanveyhîlerin kuruluşu ve emîrlerinin faaliyetleri için temel başvuru kaynaklarından biridir (Cilt 1, s. 125).