Vilâyât-ı Sitte

Vilâyât-ı Sitte (Altı Vilayet), Osmanlı Devleti'nin doğusundaki altı vilayeti ifade eden ve Birinci Dünya Savaşı sonundaki uluslararası belgelerde "Altı Ermeni Vilayeti" olarak zikredilen idari-siyasi tabirdir (Cilt 3, s. 145). Kürt nüfusunun yoğun olduğu bu vilayetler, hem II. Abdülhamid dönemi ıslahat projelerinin hem de Mondros sonrası diplomasinin merkezinde yer almıştır (Cilt 4, s. 225; Cilt 3, s. 145).

Islahat Projeleri

II. Abdülhamid'in "Vilayat-ı Sitte Islahatı" olarak bilinen reform projesi kaynaklarda kayıtlıdır; dönemin muhalif basınında, bu projede görevlendirilen Şakir Paşa'nın ölümü vesilesiyle yayımlanan eleştirel yazılara rastlanır (Cilt 4, s. 225).

Osmanlı Bürokrasisinin Dilinde

Tabir, Osmanlı taşra yöneticilerinin stratejik değerlendirmelerinde de kullanılmıştır. Van Valisi Haydar Bey'in Dâhiliye Nezareti'ne çektiği Rumi 15 Ağustos 1335 (15 Ağustos 1919) tarihli şifreli telgrafta, İngilizlerin Seyit Taha üzerinden Şemdinan'da yürüttükleri çalışmalara istinaden "Van nasıl Vilayat-ı Sitte'nin kilidi ise Şemdinan da Van'ın kapısı, temel taşıdır. Şemdinan'da gerekli tedbirler alınmazsa, Van elden gider. Van düşman eline geçse Bitlis ve Erzurum'a yol açılır, Sivas'a kadar çorap söküğü gibi hepsi gider!" ifadelerine yer verilmiştir (Cilt 3, s. 123). Bu belge, Vilâyât-ı Sitte kavramının savaş sonrası dönemde dahi bölge savunmasının çerçevesi olarak kullanıldığını gösterir (Cilt 3, s. 123).

Mondros ve Sonrası

Osmanlı arşivindeki 1915-1923 dönemi kataloglarında, Mondros Mütarekesi görüşmelerinde Vilayat-ı Sitte'nin "Altı Ermeni Vilayeti" olarak zikrine dair "Conditions of Armistice With Turkey" başlıklı İngilizce belge yer alır (Cilt 3, s. 145). Aynı kataloglarda, General Harbord'un Mondros Mütarekesini müteakip Vilayat-ı Sitte'ye ve Ermenistan'a gidip incelemede bulunacağına ve Türk tarafının "Altı Ermeni Vilayeti" tabirinin gizli tutulmasını talep ettiğine dair Londra'ya yazılmış İngilizce tahrirat da bulunmaktadır (Cilt 3, s. 145). Ermeni tarafının Vilayat-ı Sitte üzerindeki haklarından vazgeçtiği Gümrü Antlaşması'na ilişkin belgeler de aynı arşiv malzemesi içindedir (Cilt 3, s. 145).

Kürt Tarihi Araştırmaları İçin Önemi

Vilâyât-ı Sitte'yi konu edinen bu belge kümesi; Birinci Dünya Savaşı'nın Kürdistan'a yansıması, bölgede etkili olan Kürt ve Ermeni milliyetçilikleri ve savaş sonrası sınır tartışmaları gibi konularla iç içedir; arşivdeki 1915-1923 katalogları bu çerçevede doğrudan Kürt ve Kürdistan tarihini ilgilendiren binlerce belge barındırır (Cilt 3, s. 145).