Vilâyât-ı Sitte

ویلایەتی سیتی (سێ ویلایەت) زاراوەیەکی سیاسی و کارگێڕییە کە ئاماژە بە شەش ویلایەتە لە ڕۆژهەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی دەکات و لە بەڵگەناماکانی نێودەوڵەتی کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەمدا وەک "سێ پارێزگای ئەرمەنی" ئاماژە پێکراوە (جلد 3، سەرچاوە 145). ئەم ویلایەتانەی کە دانیشتوانی کوردیان زۆرن، لە ناوەندی پرۆژەکانی چاکسازی سەردەمی عەبدولحەمیدی دووەم و دیپلۆماسی دوای مۆندروس بوون (جلدی 4، سەرشاوە 225;جلد 3, سەرچاوی 145). پڕۆژەی چاکسازیی عەبدولحەمید بە "شۆڕشی ویلایەت-ی-سیتێ" لە سەرچاوەکان تۆمارکراوە؛ لە ڕۆژنامەوانی دژایەتی ئەو سەردەمەدا، لە کاتی کۆچی دوایی شاکیر پاشا، بەرپرسی ئەم پرۆژەیەدا بڵاوکراوەتەوە، نووسراوە ڕەخنەییەکان بڵاو کراوەتەوە (جلد ٤، پەڕە ٢٢٥). لە تلێگرافێکی شفرێندراودا کە لە ١٥ی ئابی ١٣٣٥ (١٥ی ئاکتۆبەری ١٩١٩) دا لەلایەن وەزیری ڤان حەیدەر بە نازناوی ناوخۆیی وەرگیراوە، ئاماژە بە کارەکانی ئینگلیزەکان دەکات کە لە شەمدینان لە ڕێگەی سیعت تاخەوە ئەنجام دراوە. ئەو بەڵگەنامەیە دەردەخات کە چەمکی ویلایەتی سیتی وەک چوارچێوەی بەرگری ناوچەکە بەکارهێنرا تەنانەت لە سەردەمی دوای جەنگدا (تەمام 3, لاپەڕە 123). لە کاتالوگەکانی ساڵی ١٩١٥-١٩٢٣ لە ئەرشیفی عوسمانی مۆندروس و دواتر، بەڵگەنامەیەکی ئینگلیزی بە ناوی "Conditions of Armistice With Turkey" کە باس لە ویلایەتی سیتی وەک "هەشت پارێزگای ئەرمەنی" دەکات لە وتووێژەکانی نێوان مۆندراس (بەشی ٣، لاپەڕە ١٤٥). لە هەمان کاتالۆگەکاندا نوسراوێکی ئینگلیزیش هەیە کە دەڵێت کە جەنەڕاڵ هاربۆرد بەدوای ناوەندی مۆندروسەوە دەچێتە سیتی و ئەرمەنستان و لێکۆڵینەوە لە ویلایەتەکە دەکات و داوا دەکات کە لایەنی تورک وشەی "سێ ویلایەتی ئەرمەنی" بە نهێنی بپارێزێت (جلد ٣، لاپەڕە ١٤٥). بەڵگەنامەکان سەبارەت بە ڕێککەوتننامەی گومرگی کە لایەنە ئەرمەنییەکە دەستبەرداری مافەکانی لەسەر ویلایەتە سیتی کردووە، لە هەمان ماددەی ئەرمەنیدا هەن (جلدی ٣،لاپەڕە١٤٥) ## ئەم کۆمەڵە بەڵگەنامەیە کە باسی ویلایەتی سیتی دەکات؛ بابەتەکانی وەک لێکدانەوەی جەنگی جیهانی یەکەم بۆ کوردستان، ناسیۆنالیزمی کورد و ئەرمەن کە کاریگەریی لەسەر ناوچەکە هەبوو و ململانێیەکانی سنوورەکانی دوای جەنگ؛ کاتالۆگەکانی ساڵانی 1915-1923 لە ئەرشیفدا هەزاران بەڵگەنامان تێدایە کە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە مێژووی کورد و کوردستانەوە هەیە (بەجلی 3، لاپەڕە 145).