Zap

Zap, Yukarı Mezopotamya'da Dicle Nehri'nin iki büyük koluna verilen addır: Büyük (Yukarı) Zap ve Küçük (Aşağı) Zap. Nehirler, Kürt tarihinin coğrafyasında merkezî bir konuma sahiptir ve antikçağdan İslamî döneme uzanan kaynaklarda sıkça anılır.

İslamî dönem coğrafya literatürü, Büyük (Yukarı) Zap ve Küçük (Aşağı) Zap'ı Dicle Nehri'nin en önemli kolları olarak tanımlar; El-Verdî her iki nehri birden "iki Zap" ya da "Zabiyan" adıyla anar ve Zapların ikisinin de Azerbaycan ile Ermenistan'dan doğduğunu belirtir (Cilt 2, s. 85). Bu nehirler, kadim zamanlardan beri insanların ilk yerleşim yerlerini oluşturan, ulaşım yolu ve besin kaynağı olmanın yanında tarımın gelişiminde de temel rol oynayan akarsular arasında yer alır; İslam coğrafya kitaplarında bu önemlerine binaen nehirlere ayrıntılı tanımlar ayrılmıştır (Cilt 2, s. 84).

Antikçağ kaynakları da Zap çevresine dair değerli bilgiler aktarır. Söz konusu eserlerden biri, özellikle Dicle ve Zap (büyük ve küçük) nehirlerinin etrafındaki yerleşim yerleri ve bu coğrafyada kullanılan güzergâhlar hakkında bilgi içermesiyle dikkat çeker (Cilt 1, s. 30). MS 298/99 yılında Persler ile Romalılar arasında varılan antlaşma çerçevesinde, Zabdikene (Zap nehri civarı) gibi yerlerin Roma'ya bağlanacağı kaydedilmiştir (Cilt 1, s. 40). Dördüncü yüzyıldaki Sasani-Roma mücadelesine değinen Ammianus Marcellinus ise andığı yerel halklar arasında "Zap halkı"nı zikreder; bu tür kayıtlar, bölgede yaşayan kavimlerin dinî inançlarından gündelik pratiklerine kadar bilgi vermeleri bakımından önemlidir (Cilt 1, s. 19).

Süryanice kaynaklar, Büyük Zap kıyısındaki yerleşimlerin dinî hayatına dair ayrıntılar sunar. Bir eser, başta Erbil ve Büyük Zap Suyu kenarındaki yerleşmelerde meskûn halkın Zerdüştî inançlarına ilişkin detaylar verir; bu bilgiler, Kürtlerin Zerdüştî olup olmadığına dair tartışmalara yön vermesi bakımından kayda değer bulunur (Cilt 1, s. 55). Bölgenin geç antikçağ tarihine ışık tutan Mar Qardagh Tarihi de Erbil merkezli Adiabene bölgesiyle (Nusaybin'den Diyala Nehri'ne kadar uzanan bölge) ilgili önemli bilgiler içerir ve Kürtleri doğrudan anar (Cilt 1, s. 58).