Erbil

Erbil (antik Arbela), Yukarı Mezopotamya'da, Büyük Zap Suyu havzasında yer alan ve kaynaklarda hem antikçağ hem de İslamî dönem boyunca anılan kadim bir şehirdir.

Antikçağ kaynaklarında şehir özellikle Büyük İskender ile Pers kralı III. Darius arasında geçen büyük muharebe ile birlikte anılır. Pliny gibi tarihçiler, İskender ile Darius arasında vuku bulan Arbelitis/Gaugamela savaşından söz eder; bu adı taşıyan ve günümüzde de Erbil yakınlarında aynı adla anılan bir köy bulunmaktadır (Cilt 1, s. 47). Pers tarihine dair bir başka erken kayıtta ise I. Darius'un tahta geçişi ve Perslere karşı yapılan isyanları anlatan Behistun (Bisotun) kitabesi öne çıkar; çivi yazısıyla ve üç dilde (Eski Persçe, Elamca, Babilce) kaleme alınan bu yazıt, Pers imparatorluğunun en önemli belgeleri arasında sayılır (Cilt 1, s. 63).

Erbil, geç antikçağda erken Hristiyanlık ve Zerdüştîlik tarihinin önemli merkezlerinden biri olarak belirir. Erbil Metropolitanlığı Kütüphanesi'nde bulunan konsil belgelerinin, MS 100-540/551 yılları arasında yaşamış ruhbanların yaşam öykülerini ele alan bir vekayinamede kullanıldığı kaydedilir; bu eserin MS 540 civarında biten olaylarla son bulması nedeniyle I. Hüsrev dönemine ait bazı bilgileri de içerdiği, ancak eserin sahteliğine dair şüpheler bulunduğu belirtilir (Cilt 1, s. 53-54). Bu tür eserler, başta Erbil ve Büyük Zap Suyu kenarındaki yerleşmelerde meskûn halkın Zerdüştî inançlarına dair detaylar sunması, dolayısıyla Kürtlerin Zerdüştîlikle ilişkisine dair tartışmalara ışık tutması bakımından kıymetli görülür (Cilt 1, s. 55). Bölgenin Hristiyanlık tarihi açısından bir diğer önemli kaynağı, II. Şapur dönemindeki kovuşturmalarda şehit edilen bir din adamını konu alan Mar Qardagh Tarihi'dir; bu metin, Nusaybin'den Diyala Nehrine kadar uzanan Adiabene bölgesinin kültürel dünyasına dair bilgiler içerir ve Kürtlerden doğrudan söz eder (Cilt 1, s. 58).

İslamî dönemde Erbil bölgesel mücadelelere sahne olmuş bir merkezdir. Hasanveyhî hükümdarı Hasanveyh, Büveyhî hükümdarı Muizüddevle'nin Şehrezor üzerine gönderdiği ve Musul'dan hareket eden orduyu Erbil'in batısında bir yerde yenilgiye uğratmıştır (Cilt 1, s. 120). Coğrafya kaynaklarında şehir, Kürtlerin yaşadığı topraklarla doğrudan ilişkilendirilir: Mes'ûdî'ye atfen aktarıldığına göre Kürtlerin meskenleri Fars toprakları ile Irak-ı Acem, Azerbaycan, Musul ve Erbil'i kapsayan Bilad-ı Cebel'dir (Cilt 2, s. 34). Erbil, Cibal bölgesinde Hemedan ile arasında yer alan ve ahalisinin tümünün Kürt olduğu belirtilen Şehrezor'a komşu bir konumda anılır (Cilt 2, s. 37). ed-Dımaşkî ise Erbil şehrinin Cezîre'de yer aldığını, ahalisinin Kürt olduğunu ve şehrin önceden Irak'a, sonra Musul'a bağlandığını kaydeder (Cilt 2, s. 64).