Erbil

ئێربیل (ئەربێلا کۆن) شارێکی کۆنییە لە Mezopotamیا و دەکەوێتە ناو ئاوی زاپی گەورە و لە سەرچاوەکاندا ئاماژە بۆ کراوە لە سەردەمی کۆنی سەردەم و سەردەمی ئیسلامیدا. مێژوونووسان وەک پلینی باسی شەڕی ئەربلیت و گوگامێلا دەکەن کە لە نێوان ئەسکەندر و داریۆسدا ڕوویدا. کتێبی بێحیس (بیسوتون) کە باس لە دەستبەکاربوونی داریۆس و ڕاپەڕینەکانی دژی فارس دەکات و بە نووسینی نینۆ و بە سێ زمان (فارسی کۆن، عیلامی، بابلی) نووسراوە، یەکێکە لە گرنگترین بەڵگەنامەکانی ئیمپراتۆریەتی فارس (جلد ١، پەڕە ٦٣). لە کتێبخانەی شارەوانی هەولێر نوسراوەکانی ئەنجومەنی لە کاتی دەستبەسەرداگرتنی مێژووەکانی پیاوانی ئاینی لە نێوان ساڵانی ١٠٠-٥٤٠ و ٥٥١ی زایینی دا بەکارھێنراون و ئاماژە بەوە دەکرێت کە هەندێک زانیاری لە سەردەمی حسری یەکەمی زاییینی تێدایە، بەڵام گومانی لە ساختەکاری ئەو بەرهەمە هەیە (توڵ 1, لاپەڕە ٥٣-٥۴). ئەم جۆرە بەرهەمانە بەهایانە لە ڕوانگەی ئەوەی کە وردەکاری لەسەر باوەڕەکانی خەڵکی دانیشتووی سەردەشتیان لە دانیشتووانی کەناری ئیربڵ و زاپی گەورەدا پێشکەش دەکەن، هەربۆیە ڕووناکی دەخەنە سەر مشتومڕەکان سەبارەت بە پەیوەندی کوردەکان بە سەردەشتییەوە (جملە 1، لاپەڕە 55). مێژووی مار قەرەغ کە باس لە پیاوێکی ئایینی دەکات کە لە بارەی دادگاییەکانی سەردەمی شاپوور شەهید بووە؛ ئەم دەقە زانیاری لەسەر جیهانی فەرهەنگی ناوچەی ئەدیابەن لە نەوشیروان تا ڕووباری دیالە تێدایە و ڕاستەوخۆ باس لە کورد دەکات (جولەی ١، پەڕە ٥٨). حەسەنویحی حوکمڕانی حەسەنیویح، سوپای موزوددڤڵەی حوکمی بویحی کە لە شاری شەریزۆرەوە ناردبوو و لە موسڵەوە هاتبوو، لە شوێنێکی ڕۆژئاوای هەولێر تێکشکاند (کلتی ١،١٢٠). ئیربیل لە ناوچەی جەبال لە شوێنێکی نزیک شارەزوور کە لەنێوان ھێمەدان و ھەمەدەن و تێیدا باسی دەکرێت کە ھەموو دانیشتوانەکەی کوردن (جلد ٢، لاپەڕە ٣٧) و ئید دیمەشقیش باس لەوە دەکات کە شاری ئیربڵ لە جەزیرە بووە و دانیشتوانی کوردن و ئەو شارە پێشتر بە عێراق و دواتر بە موسڵەوە گرێدراوە (جلدی ٢،لاپەڕە ٦٤).