Mahmudi

Mahmudi (Mahmudiye), Osmanlı döneminde Van bölgesinde, Hakkâri çevresinde yer alan bir Kürt sancağı ve daha sonra kaza olarak örgütlenmiş idari birimdir; idare merkezi kimi kaynaklarda Hoşab (Hoşab veya Seray) olarak gösterilir. Aynı adı taşıyan bir Kürt aşireti de bölgede yaşamaktaydı.

Sınır Sancağı ve İran Serhaddi

Osmanlı arşiv belgelerinde Mahmudi, sınır boyundaki Kürt sancaklarından biri olarak karşımıza çıkar ve İran serhaddinin korunmasında etkin biçimde kullanılmıştır. İran'a bağlı Kıran Kalesi'nin ilhak edilmesinde Mahmudi sancakbeyi Hasan Bey görevlendirilmiş, emrine Hizan, Şirvi ve İspa gibi yerler verilmiştir (Cilt 3, s. 15). Bu görevlendirme, Van Eyaleti'ne bağlı sancakbeyliklerinin İran'a bağlı yerlerin ilhakı için seferber edilmesi pratiğinin bir örneğidir (Cilt 3, s. 15).

Toprak Düzeni ve Yönetim

Bölgedeki toprak düzeni büyük ölçüde yurtluk-ocaklık esasına dayanıyordu. Müküs (Müks) beylerinden Abdi Bey'in Mahmudi'deki yurtluk-ocaklık toprakları dâhilindeki koyun ağıllarına yönelik bir ihtilafın arşiv belgelerine yansıması, bu bölgedeki mülkiyet ve tasarruf düzeninin yurtluk-ocaklık sistemiyle yürütüldüğünü göstermektedir (Cilt 3, s. 62). Genel olarak bu sınır sancaklarında sancakbeyliği babadan oğula ya da aynı akraba içinde devam edegelmekteydi (Cilt 3, s. 49). Bölgede zaman zaman Kürt aşiretleri ile taşradaki resmi memurlar arasında çatışmalar yaşanmış, devlet bu anlaşmazlıkları durdurmak için Kürtler nezdinde büyük itibara sahip şeyhlere başvurmuştur (Cilt 3, s. 40).

İdari Taksimat

İdari taksimat açısından Mahmudi (Mahmudiye), Van Vilayeti'ne bağlı Hakkâri Sancağı içinde Gevar, Şemdinan ve Beytüşşebab ile birlikte sayılan bir kazaydı (Cilt 4, s. 127). Salname ve coğrafya kaynaklarına göre Mahmudi Kazası'nın idare merkezi Hoşab (Mahmudi veya Hoşab; Seray) olarak gösterilir (Cilt 4, s. 142); kaza, idari tablolarda 83 köy ve 5 nahiyeden oluşan bir birim olarak kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 127). Daha eski eyalet düzeninde Hakkâri Livası, Hakkâri, İmadiye ve Mahmudi/Hoşab'dan müteşekkil gösterilmiş (Cilt 4, s. 247); başka bir salname taksimatında ise Mahmudi, Van sancağı kazaları arasında Şatak, Adilcevaz, Gevaş ve Erciş ile birlikte sıralanmıştır (Cilt 4, s. 261).

Aşiretler ve Nahiyeler

Mahmudi'ye bağlı nahiyeler arasında, Hakkâri Sancağı'nın Mahmudi Kazası'na mensup bir nahiye olan ve konargöçer bir Kürt aşireti niteliğindeki Şemski Aşireti bulunur; bu aşiret yaklaşık 1.500 kişiden ibaret olup cesaret ve savaşçılıkta tanınmıştır (Cilt 4, s. 133). 19. yüzyıl sonlarında kurulan Hamidiye Alayları kapsamında ise Mahmudi'de Mukuri ve Milan aşiretlerinden müteşekkil On Yedinci ve On Sekizinci Alaylar oluşturulmuştur (Cilt 4, s. 305).