Salname

Salname, Farsçadaki "sal" (yıl) ve "name" (yazılı belge) kelimelerinden türetilip "yıl ve yazılı belge" anlamına gelen, Osmanlı Devleti döneminde resmi ve özel kurumlar tarafından yayımlanan yıllıklardır (Cilt 4, s. 243). Kürt tarihi araştırmaları için salnameler; idari taksimat, nüfus, dil, aşiretler, iktisat ve yer adlarına dair birinci elden veriler içeren başlıca kaynak gruplarından biridir (Cilt 4, s. 245).

Türleri ve Tarihçesi

Salnameler resmi ve özel olmak üzere ikiye; resmi salnameler de devlet salnameleri, nezaret/kurum salnameleri ve vilayet salnameleri şeklinde üçe ayrılır (Cilt 4, s. 243). Devlet salnameleri 1847-1918 yılları arasında toplam altmış sekiz adet çıkarılmış; ilk salname 1847'de Mustafa Reşid Paşa öncülüğünde Ahmed Vefik Paşa tarafından hazırlanmış, sonraki yıllarda Ahmed Cevdet Paşa da salname hazırlayan bürokratlar arasında yer almıştır (Cilt 4, s. 243). Bu usul, Osmanlı Devleti'nin son devlet salnamesi olan 1918 yılı salnamesine kadar devam ettirilmiştir (Cilt 4, s. 250).

Nezaret salnamelerinden Maarif Nezareti salnameleri 1898-1903 yılları arasında çıkarılmış, bunlardan 1902 yılına ait olanı günümüze ulaşmamıştır (Cilt 4, s. 250). Hariciye salnameleri, vilayetlerde görevli yabancı devlet konsoloslarının isimlerini verir; İran'ın Erzurum, Bağdad, Van ve Musul gibi vilayetlerdeki şehbenderleri ile İngiltere, Fransa ve Rusya'nın Kürt vilayetlerindeki konsolosları bu kayıtlardan izlenebilir (Cilt 4, s. 252). Askeri salnameler ise 1866-1908 yılları arasında Harbiye Nezareti tarafından basılmış olup ordular, memurlar, nişan ve rütbelerle istatistiklere dairdir (Cilt 4, s. 252).

Devlet Salnamelerinde Kürt Coğrafyası

İlk devlet salnamelerinden itibaren Kürt coğrafyası kayıtlara girmiştir: 1847 salnamesine göre Anadolu Ordusu'nun müşiri Osman Paşa, ordu merkezi Harput'tu ve ordu Diyarbekir, Mardin, Erzurum, Bitlis, Kars, Sivas, Malatya, Hısn-ı Mansur (Adıyaman), Siverek ve Pertek mevkilerinden oluşmaktaydı (Cilt 4, s. 246). Aynı salnamede Erzurum Valisi Vezir İzzet Paşa'ya bağlı yerler Çıldır, Kars, Bayezid, Van ve Muş olarak verilmiştir (Cilt 4, s. 246). II. Abdülhamid döneminde salnameler daha detaylı hale gelmiş; 1880 salnamesinden Van Vilayeti'nin valisi, defterdarı ve diğer memurlarının isimleri muntazam biçimde izlenebilmektedir (Cilt 4, s. 248). Devlet salnameleri eyaletlerin liva yapısını da verir; Kürdistan Eyaleti'nin Muş, Van, Hakkâri, Cizre ve Diyarbekir livalarından oluştuğu bu kayıtlardandır (Cilt 4, s. 247).

Vilayet Salnameleri

Vilayet salnameleri çoğunlukla vilayet matbaalarında basıldığından bunları hazırlayan memurlar da vilayet memurlarıydı; örneğin 1885 yılı Diyarbekir Vilayet Salnamesinin ikinci kısmını Diyarbekirli şair ve devlet adamı Said Paşa kaleme almıştır (Cilt 4, s. 257). Salname çıkarılmasının başlıca şartı vilayette resmi matbaa bulunmasıydı; bu yüzden bazı vilayetlerde salname sayısı az kalmıştır (Cilt 4, s. 253). Kürt tarihini ilgilendiren vilayetlerden günümüze ulaşan salnameler arasında Bağdad (1875-1907 arası yirmi adet), Diyarbekir (1869-1905 arası yirmi adet), Haleb, Erzurum, Bitlis, Mamüretülaziz, Musul ve Van (1897, tek adet) salnameleri sayılır (Cilt 4, s. 254). İçerdikleri bilgiler bakımından Diyarbekir ve Haleb salnameleri özellikle tarih ve coğrafya bilgileri açısından son derece zengindir (Cilt 4, s. 244).

1885 yılı Diyarbekir Vilayet Salnamesinin fihristinde takvim, önemli olaylar, vilayet daireleri, sancak ve kazalar, sancak istatistikleri, askeri birlikler, ruhani reisler, yabancı konsoloslar, arazi durumu, büyük nehirler, dağlar, madenler, ahali, ziraat, ticaret ve hayvanat gibi başlıklar yer alır (Cilt 4, s. 255; Cilt 4, s. 256). Salnamedeki vilayet tarihçesinde "Hükkam-ı Kürdistan" başlığı altında Kürt beyleri dönemine yer verilmiş; Mirdasi kökenli Eğil ve Çermik hâkimleri ile Cizre, Palu, Hasankeyf, Zirki ve Meyafarikin/Silvan emirlerinin tarihi aktarılmıştır (Cilt 4, s. 257).

Kürt Tarihi İçin Verileri

Salnameler Kürt aşiretlerini tek tek tanıtan kayıtlar içerir: Diyarbekir salnamelerinde Kiki aşiretinin Kiki-i Türkan ve Kiki-i Halecan kollarıyla Rasülayn-Mardin arasında yaşadığı, Karakeçi aşiretinin Siverek-Yenişehir arasında ziraatla meşgul olduğu, Şerabi aşiretinin Habur üzerinde rugan-ı sade sattığı ve Dakori aşiretinin Rasülayn-Mardin arasında ikamet ettiği kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 272). Bitlis salnamesinde Kürtlerin konargöçer kısmına bölgede "koçer/göçer" adı verildiği kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 266). Van Vilayet Salnamesi, Hamidiye Alaylarını alay alay sayar; Bargiri'de Haydaranlı aşiretinden On Üçüncü ve On Dördüncü Alayların teşkil edildiği bu kayıtlardandır (Cilt 4, s. 305).

Yer adları ve halk kültürü de salnamelere yansımıştır: Malazgird Kazası'ndaki nehirlerden Heftreng'in günümüz Kürtçesinde "Yedi Renk", Masiyan'ın "Balıklar" anlamına geldiği kaydedilir (Cilt 4, s. 276). Bitlis salnamesindeki evliya listeleri, İsparit'te Kürtçe ve Farsça şiirleri olan Şeyh Teyran'ın medfun olduğu kaydı gibi, Kürt kültür tarihine dair veriler içerir (Cilt 4, s. 301). Mamüretülaziz idari taksimatında Dersim sancağının kazaları da salname tablolarından izlenir (Cilt 4, s. 261).