Şemdinan

Şemdinan, Osmanlı döneminde Van Vilayeti’ne bağlı Hakkâri Sancağı’nın bir kazasıdır; idare merkezi Nehri’dir (Cilt 4, s. 133; Cilt 4, s. 127). Kaza, 20. yüzyıl başının önemli Kürt önderlerinden Şemdinanlı Seyit Taha ile anılır.

Kazanın demografik yapısı dönemin kaynaklarında çok unsurlu olarak kaydedilmiştir: ahalisi yaklaşık 3.000 Nesturi, 2.000 İsraili (Yahudi) ile 15.000 kadar Kürt ve Türk’ten oluşmaktaydı (Cilt 4, s. 133). İdari taksimatta Şemdinan, Hakkâri Sancağı içinde Çölemerik, Gevar ve Mahmudi gibi kazalarla birlikte anılır; kaza merkezi kaynaklarda Nehri (Tera) olarak gösterilir (Cilt 4, s. 127; Cilt 4, s. 142). Kazaya bağlı Zerzan, Herki, Kurdi, Humaro ve Oramar nahiyeleri sayılır; bu nahiyelerde ve vilayet merkezine kırk iki saat mesafedeki ormanda palamut, ardıç ve kestane gibi ağaçların bolca bulunduğu salnamelerde belirtilir (Cilt 4, s. 284).

I. Dünya Savaşı sonrası dönemde Şemdinan, Osmanlı arşiv belgelerinde stratejik öneme sahip bir sınır bölgesi olarak öne çıkar. Şemdinanlı Seyit Taha’nın İngilizlerle yürüttüğü ilişkiler, bölge halkına gönderdiği beyannameler ve faaliyetleri dönemin yoğun yazışmalarına konu olmuştur (Cilt 3, s. 121; Cilt 3, s. 123). İngilizler, Süleymaniye’de Şeyh Mahmud Berzenci’nin yarattığı otorite boşluğunu Şemdinanlı Seyit Taha aracılığıyla doldurmaya yönelik Arapça beyannameler neşretmiş; ancak Seyit Taha’nın bu konuda sessizliğini koruduğu kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 134). 6 Ocak 1920 tarihli bir telgrafta Seyit Taha, “Şemdinan Sadatından Seyit Taha” imzasıyla Sadarete sadakat ve bağlılık bildirmiştir (Cilt 3, s. 124). Ayrıca “Şemdinanlı Nakib-ül Eşraf Seyid Taha”, Van’ın diğer ileri gelenleriyle birlikte, Vilayat-ı Şarkiye’nin Ermenistan’a terkine tepki olarak ABD Başkanı Wilson, Barış Konferansı Başkanı Clémenceau ve İngiliz Hükümeti’ne 9 Mart 1919 tarihli bir telgraf göndermiştir (Cilt 3, s. 141).

Bölgenin stratejik önemi, dönemin Osmanlı yetkililerince çarpıcı biçimde vurgulanmıştır. Van Valisi Haydar Bey, İngilizlerin Seyit Taha üzerinden Şemdinan’da yürüttükleri çalışmalara karşı şu ifadeleri kullanmıştır: “Van nasıl Vilayat-ı Sitte’nin kilidi ise Şemdinan da Van’ın kapısı, temel taşıdır. Şemdinan’da gerekli tedbirler alınmazsa, Van elden gider. Van düşman eline geçse Bitlis ve Erzurum’a yol açılır, Sivas’a kadar çorap söküğü gibi hepsi gider!” (Cilt 3, s. 123; Cilt 3, s. 134). İngilizlerin Şemdinan’ın boşaltılması talebi karşısında çatışmaya mahal verilmemesi yönünde Dâhiliye Nezareti ile Van Vilayeti arasında geniş bir yazışma trafiği yaşanmıştır (Cilt 3, s. 123).

Bu dönemde Seyit Taha’nın kardeşi Seyit Muslih’in Şemdinan’a kaymakam vekili olarak atanması gündeme gelmiş (Cilt 3, s. 123); Seyit Muslih’e mîrimîranlık (mîrülümeralık) rütbesi verilmesi, hükümetle iş birliğini ve Kürt önderlerinin devlete yanaşmasını sağlamaya yönelik bir adım olarak Van Valisi Mithat Bey tarafından Dersaadet’e bildirilmiştir (Cilt 3, s. 125). Şemdinan, çevre aşiretlerle de yoğun ilişki içinde anılır; Bedirhanilerden Faik’in Şemdinan, Gevar ve Çölemerik aşiretleriyle görüşmeleri (Cilt 3, s. 132) ve Barzan Şeyhi Ahmed Efendi ile Barzan, Zibar ve Şirvan aşiretlerinin Şemdinan ile bağlantıları arşiv belgelerine yansımıştır (Cilt 3, s. 123).