Mahmud Berzenci

Mahmud Berzenci (Şeyh Mahmud), Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Süleymaniye'de riyasetinde Kürdistan Hükümeti teşkil edilen ve Osmanlı arşiv belgelerinde "Şeyh Mahmud Berzenci hareketi" olarak anılan sürecin önderi olan Kürt lideridir (Cilt 3, s. 121; Cilt 3, s. 128). Arşiv kataloglarında Kerkük'ün İngilizlerce işgali ile Süleymaniye'de Şeyh Mahmud Berzenci hükümeti kurulmasına ilişkin çeşitli ayrıntıları ihtiva eden belgeler yer alır (Cilt 3, s. 143).

Ailesinin Bölgedeki Konumu

Berzenci ailesinin Süleymaniye üzerindeki nüfuzu, II. Meşrutiyet dönemi belgelerine de yansımıştır. Kayıtlara göre İTC hükümetleri, Osmanlı-İran sınırında yer alan Süleymaniye üzerindeki egemenlik mücadelesi nihayetinde Berzenci ile Talabani aşiretleri arasında çelişki ve çatışma yaratarak bu yapıları zayıflatıp kontrol altında tutmaya çalışmıştır (Cilt 3, s. 115). Bu siyaset, Kürt toplumuna özgü sosyal yapılanmaların dıştan müdahaleyle deformasyona uğratılması çerçevesinde değerlendirilmiştir (Cilt 3, s. 115).

Birinci Dünya Savaşı Sonunda Süleymaniye

Dâhiliye Nezareti İdare-i Umumiyye (DH.İ.UM) kataloğunda, 1918 yılında Van ve Bitlis'in genel ahvali ve muhacirlerin durumu yanında, "Şeyh Mahmud'un vaziyeti ile Erbil, Kerkük ve Süleymaniye'deki durum" ile ilgili çeşitli belgeler bulunmaktadır (Cilt 3, s. 120). Bu kayıt, Mondros Mütarekesi öncesinde dahi Şeyh Mahmud'un konumunun Osmanlı merkezince özel olarak izlendiğini gösterir (Cilt 3, s. 120).

Kürdistan Hükümeti'nin Teşkili

Erzurum Valisinden Dâhiliye Nezareti'ne gönderilen Rumi 18 Eylül 1335 (18 Eylül 1919) tarihli tahrirat ve ekindeki 15. Kolordu Kumandanından alınan Rumi 12 Eylül 1335 (12 Eylül 1919) tarihli telgraf sureti, Süleymaniye'de Şeyh Mahmud Berzenci riyasetinde Kürdistan Hükümeti teşkiline ilişkindir (Cilt 3, s. 121). Musul'un İngilizlerce işgali ve Osmanlı ordusunca terki sürecine ait kataloglarda ise Güney Kürdistan genelinde Kürt-İngiliz münasebetleri ve çatışmaları, Şeyh Mahmud Berzenci hareketi ve İngilizlerin Kürdistan'daki faaliyetleri ile genel Kürt ve Kürdistan politikası hakkında belgeler mevcuttur (Cilt 3, s. 128). Aynı dönem belgelerinin bir kısmı da doğrudan İngilizlerin Kürtler ve Kürdistan'la ilişkileri ile Kürdistan'daki faaliyetlerini konu edinmektedir (Cilt 3, s. 132).

İngiliz Yönetimiyle Bozulan İlişkiler

Arşiv kataloglarında, Süleymaniye'de Şeyh Mahmud Berzenci ile İngiliz yönetimi arasında bozulan ilişkilere ve teferruatına ilişkin olarak, Süleymaniye muhacir eşrafından Nuri ve Eshad Tevfik imzasıyla Osmanlı hükümetine gönderilen telgraf da yer almaktadır (Cilt 3, s. 121). Bu belge, hareketin yalnız İngiliz kaynaklarından değil, bölge eşrafının Osmanlı merkezine ulaştırdığı şikâyet ve bilgilendirmelerden de izlenebildiğini gösterir (Cilt 3, s. 121).

Koleksiyon Kaynaklarında

Modern literatür, İngilizlerin Irak'ı kurduğu 1918'den itibaren Şeyh Mahmud Barzinji'nin yaklaşık on yıl sürecek isyanlar dönemini başlattığını kaydeder (Koleksiyon: Gunter, Historical Dictionary of the Kurds, PDF s. 21). Zekî Beg, Birinci Dünya Savaşı yıllarında Kürt aşiret ve mücahitlerinden birçoğunun kendi temsilcileri ve komutanlarıyla birlikte Şeyh Mahmud'un sancağı altında gönüllü olarak savaşa katıldığını yazar (Koleksiyon: Zekî Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi, PDF s. 243). Aynı esere göre Muhammed Nuri Efendi'nin çıkardığı haftalık "Rojî Kurdistan" (Kürdistan Güneşi) gazetesi, Şeyh Mahmud hükümetinin yayın organıydı ve onun emriyle çıkıyordu; gazete 3 Mart 1923'e kadar on beş sayı yayımlanmış, ardından Şeyh Mahmud Süleymaniye'ye ikinci defa hâkim olmuştur (Koleksiyon: Zekî Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi, PDF s. 325). Bu kayıt, Berzenci yönetiminin kendi basınını kuracak kadar kurumsallaştığını gösterir (Koleksiyon: Zekî Beg, PDF s. 325).

Lozan Dönemine Uzanan Yankısı

Hareketin etkisi, savaş sonrası diplomasi belgelerinde de sürer: Lozan Konferansı dönemine ait kataloglarda, Kürdistan meselesinin konferansta müzakeresine dair yazışmalarla birlikte "Güney Kürdistan'daki Şeyh Mahmud hareketi" hakkında belgeler kayıtlıdır (Cilt 3, s. 140). Böylece Şeyh Mahmud Berzenci'nin önderliğindeki süreç, 1918'deki yerel vaziyet raporlarından 1923'e uzanan uluslararası müzakere evrakına kadar kesintisiz bir belge zinciriyle izlenebilmektedir (Cilt 3, s. 120; Cilt 3, s. 140).