Garzan

Garzan, Osmanlı idari taksimatında Bitlis Vilayeti'ne bağlı Siird Sancağı içinde yer alan bir kaza olup, nüfusu farklı din ve dillere mensup toplulukları barındıran, Kürtlerin yoğun yaşadığı bir bölgedir.

19. yüzyıl sonu vilayet salnamelerine göre Garzan Kazası, Siird Sancağı'na bağlı kazalardan biriydi ve bu sancak Bitlis Vilayeti'nin alt birimleri arasında Şirvan, Erva ve Pervari kazalarıyla birlikte sıralanırdı (Cilt 4, s. 119). İdari büyüklük açısından kaza, 138 köyden oluşmaktaydı (Cilt 4, s. 126). Daha erken dönem taksimatlarında bölge farklı adlandırmalarla da anılmış; Kürdistan Eyaleti'nin Diyarbekir Livası kapsamında "Garzan/Hasankeyf" biçiminde kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 247).

Garzan'ın nüfus yapısı çok dinli ve çok dilliydi. Salnamelerden hareketle, kazada Müslüman, Hristiyan ve Yezidiler bir arada yaşadığı halde bölgede umumiyetle Kürtçe konuşulduğu bilgisi verilmiştir (Cilt 4, s. 270). Bu nüfus çeşitliliği arşiv kayıtlarında da takip edilebilmektedir; Garzan bölgesi için 1852 yılında Müslüman, Yezidi ve gayrimüslim nüfusu gösteren bir defter tutulmuştur ve bu tür defterler bölgenin 19. yüzyıldaki nüfus dinamiklerini belgeleyen değerli kaynaklar arasında sayılır (Cilt 3, s. 70).

Bölgenin gayrimüslim mirasına dair somut bir örnek, salnamelerde geçen ibadet yapılarıdır. Garzan'da Deyra Zirek isimli bir Süryani kilisesi bulunuyordu; bu kilise, Mardin Sancağı'na tabi Midyat Kazası dâhilindeki Deyrülzafaran'a bağlıydı (Cilt 4, s. 303).

Garzan, bölgenin önde gelen mîr aileleriyle de anılır. Osmanlı arşiv belgelerinde Garzan mîrlerinden Mîr Fettah'ın istirhamına ilişkin evrak yer almakta; sürgün edilmiş mîrlerin erkek çocuklarının askerlikten muafiyetine dair ricalar bu kayıtlar arasında bulunmaktadır (Cilt 3, s. 67).