Şirvan

Şirvan, Kürt tarihinin kaynaklarında iki ayrı coğrafi varlık olarak karşımıza çıkan bir yer adıdır: biri Kafkasya'da Arrân/Azerbaycan bölgesinde anılan tarihî bir yöre, diğeri ise Osmanlı döneminde Bitlis-Siirt çevresinde yer alan bir kaza ve aşiret bölgesidir.

Kafkasya Şirvanı ve Şeddâdîler

İslamî dönem coğrafya literatüründe Şirvan, Arrân'ın en önemli şehirleri arasında sayılır; bu şehirler listesinde Berzağa, Debil, Gence, Bilkan, Bab, Derbend, Tiflis, Veresan, Berdic, Şamkur, Şabran ve Bakü ile birlikte zikredilir (Cilt 2, s. 61). Aynı bölge, Kürt kökenli Şeddâdî mîrliğinin tarihiyle iç içe geçmiştir; Şeddâdîye ismi, Revvâdiye Kürtlerinden gelen Şeddâd b. Kurtuk'a dayanır ve bu mîrlik, Muhammed b. Şeddâd sayesinde kurularak hicrî 6. / miladî 12. yüzyıl sonlarına kadar varlığını sürdürmüştür (Cilt 2, s. 61).

Bu Kafkasya Şirvanı, kaynak tarihçiliği açısından özel bir öneme sahiptir. Osmanlı sarayında uzun yıllar müneccimbaşı görevini yürüten ve asıl şöhretini Arapça umumî tarihi Câmi'ü'd-düvel ile kazanan Müneccimbaşı, Şeddâdîler tarihine dair en önemli kaynaklardan birini eline geçen bir kayıp tarih kitabından aktarmıştır (Cilt 1, s. 103). Tam adı Târîhu Bâbi'l-Ebvâb ve Şirvân ve Arrân olan bu eser günümüzde kayıp olup yalnızca "Bâbü'l-Ebvâb, Şirvân, Arrân ve Azerbaycan meliklerinin durumlarını beyan eden" kısmı Müneccimbaşı'nın nakli sayesinde günümüze ulaşmış ve Şeddâdîler Devleti tarihine dair derli toplu bilgi veren tek kaynak olma özelliği taşımaktadır (Cilt 1, s. 105).

Bitlis-Siirt'te Şirvan Kazası

Osmanlı arşiv ve matbuat kayıtlarında ise Şirvan, Bitlis-Siirt bölgesinde idarî bir birim olarak geçer. Siird (Siirt) Sancağı'na bağlı kazalar arasında Garzan, Erva ve Pervari ile birlikte sayılan Şirvan Kazası (Cilt 4, s. 119), nüfus ve yerleşim cetvellerinde 111 köy ve 1 nahiye ile kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 126). Bölgenin dilsel dokusuna ilişkin olarak, Bitlis Vilayeti'nin Şirvan, Hizan, Harzan ve Beravil kazalarında "Ermenice bilmeyen, yalnız Kürtçe konuşan" birçok Ermeni'nin bulunduğu kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 173). Şirvan, ayrıca Bitlis merkezli Kürt beyliği çevresinde üç yüzü aşkın derebeyinin hüküm sürdüğü bölgeler arasında —Çemişgezek, Palu, Sason, Hizan, Müküs ve diğerleriyle birlikte— anılmıştır (Cilt 4, s. 216).

Arşivlerde Siyasi Hadiseler

Osmanlı arşiv belgeleri, bu bölgedeki Şirvan'ı toplumsal ve siyasi hadiselerin de tarafı olarak gösterir. Osmanlı yetkililerinin İzzeddin Şîr olarak andığı Yezdanşer'in bir yandan akrabaları bir yandan da Şirvan halkıyla yaşadığı ihtilaf, on belge kapsamında arşivlere yansımıştır (Cilt 3, s. 64); bu kayıtlar Kürt beylerinin merkezî devletle ilişkilerini resmetmesi açısından önemlidir. 20. yüzyıl başlarındaki belgelerde Şirvan, Barzan, Oramar, Zibar ve Surci ile birlikte bir Kürt aşireti olarak (Cilt 3, s. 120) ve Musul bölgesindeki olaylar bağlamında Barzan, Zibar ve Masfin ile yan yana (Cilt 3, s. 124) zikredilir. Bölgedeki dinî kurumlara ilişkin olarak da Bitlis'teki Şeyh Şirvan Tekkesi'nin hasılatına dair kayıtların arşivlerde yer aldığı belirtilir (Cilt 3, s. 96).