Garzan

گەرزان ناوچەى کوردەکانى زۆرە، کە دانیشتووانیان کۆمەڵگەى ئایین و زمانى جیاوازى تێدایە، کە لە دابەشکردنى ئیدارەی عوسمانییەکاندا لە ناوچەسى سیردى سەربە پارێزگاى بیتلیس کەوتوون. لە بەرانبەر قەبارەی ئیداری، قەزا لە 138 گوند پێکهاتبوو (جلد 4، سەر. 126). لە دابەشکردنی سەردەمەکانی پێشوودا ناوچەکە بە ناوەندێکی جیاواز ناوبراو بوو؛ لە چوارچێوەی لیڤای دیاربەکیر لە پارێزگای کوردستان بە شێوەی "گەرزان/حەسەنکیف" تۆمارکراوە (جلدی 4، پەڕ. 247). لە سەلاحنامەکانەوە ئاماژە بەوە کراوە کە بە گشتی زمانی کوردی لەو ناوچەیەدا دەگوترێ، هەرچەندە موسڵمان، مەسیحی و ئێزدی پێکەوە دەژیان (جلد ٤، لاپەڕە ٢٧٠). ئەم جیاوازیییە لە ناو دانیشتوانی ناوچەکە لە تۆمارەکانی ئەرشیفدا تۆمار دەکرێت؛ لە ساڵی ١٨٥٢ دا کتێبێک بۆ ناوچەی گەرزان کە ژمارەی دانیشتوانی موسڵمان و ئێزیدی و غەیری موسڵمانەکان دەرخستووە، و ئەم جۆرە کتێبانە لە نێو سەرچاوەکانی بەنرخ کە دانیشتوانی سەدەی نۆزدەهەمی ناوچەکە بە شێوەیەکی داینامیک دەنووسن (جلدی ٣، لاپەرە ٧٠). نموونەیەکی بەربڵاو لە میراتی ناموسڵمان ناوچەکە بریتییە لە بیناکانی پەرستگایی کە لە سڵەنامەکاندا هاتووە. لە گەرزان کڵێسایەکی سوریایی بە ناوی دێرە زیرک هەبووە؛ ئەم کڵەکەیە پەیوەست بوو بە دێرولزافاران لە قەزای میدیات لەژێر باری دەستەڵاتی ماردین (کلید ٤، لاپەڕە ٣٠٣). لە بەڵگەنامەکانی ئەرشیفی عوسمانی دا نوسراوێک لە بارەی ئازادکردنی میر فەتح لە میرنەکانی گەرزان هەیە؛ داواکارییەکانی کوڕانی میرنە دوورخراوەکان سەبارەت بە خۆپاراستن لە سەربازی لە نێو ئەو تۆمارانەدا هەیە (توێبە 3, لاپەڕە 67).