Ksenophon

Ksenophon (MÖ 431-354), Antikçağ Yunan dünyasının önde gelen tarihçi ve askerlerinden biridir. Kürt tarihinin en erken yazılı tanıklarından sayılan Anabasis adlı eseriyle, MÖ 5.-4. yüzyılda Dicle havzasının dağlık kesimlerinde yaşayan halklara dair ilk elden bilgiler bırakmıştır.

Anabasis'in çekirdeğini, Sardes (Manisa-Salihli) satraplığı yapan ve Pers kralı II. Artaxerxes'in kardeşi olan Genç Kyros'un tahtı ele geçirmek için giriştiği mücadele ile bu isyancı orduya katılan paralı Yunanlı askerlerin dönüş serüveni oluşturur. Ksenophon, Hellenica adlı eserinde bu konuyu merak edenleri Syrakusaili Themistogenes'in eserine yönlendirir; ne var ki burada müstear bir isimle aslında kendisini kastettiği düşünülmektedir (Cilt 1, s. 26). Yedi kitaptan oluşan eser, Genç Kyros'un seferiyle başlar; onun kimlerden ve hangi yöntemlerle asker topladığını, savaşın patlak verdiği Kunaxa mevkiine varışı ve sonrasında yurtlarına ulaşana dek bilmedikleri bir coğrafyada zorlu bir dönüş yoluna mecbur kalan Yunan askerlerinin başından geçenleri anlatır (Cilt 1, s. 26).

Bu dönüş güzergâhının Kürt tarihi açısından önemi, Ksenophon'un "Kardukhia" olarak adlandırdığı bölge ve burada yaşayan Kardukhialılarla ilgili verdiği ayrıntılardadır. Anabasis'in üçüncü ve dördüncü kitaplarında bu bilgiler yüzeysel biçimde tekrar edilir. Ksenophon, Kardukhialıları savaşçı, krala boyun eğmeyen ve sarp dağları mesken edinmiş bir halk olarak tarif eder (3.5.15-18). Ayrıca İran-Susiana'nın doğusundaki Cossaealılar, Mardialılar ve Uxii kavmi gibi, Kardukhialıların da büyük bir tehlike karşısında eşlerini ve çocuklarını yanlarına alarak evlerini terk edip dağlara sığındığını aktarır (4.1.1-12) (Cilt 1, s. 27).

Ksenophon'un tanıklığı yalnızca Kardukhia ile sınırlı değildir. Bir başka eserinde, Pers kralı II. Kyros'un (MÖ 550-529) hayatı ve hükümdarlığı üzerinden iyi bir yönetici olmanın esaslarını ele alır ve onu ideal bir kral olarak resmeder. Aynı yazar Pers-Med ilişkisine de değinmiş, Medlerin gelenek ve âdetlerine dair önemli ayrıntılar aktarmıştır; bu yönüyle dönemin Med ve Pers dünyasını anlamak için başvurulması gereken bir kaynaktır (Cilt 1, s. 27).

Ksenophon'un Kardukhia adlandırması sonraki yazarlarca da benimsenmiş ve bölgenin tarihsel hafızasına yerleşmiştir. Nitekim sonraki dönemde Gordyene, Corduene veya Carduene biçiminde anılan bu coğrafyayı Agathias, doğrudan Kardukhia olarak kaydetmiş ve bu adı Anabasis'te zikredildiği şekliyle Ksenophon'a dayandırmıştır. Agathias'ın aktardığına göre, I. Hüsrev Sasani tahtına geçtikten sonra Kardukhia'nın yüksek bir tepesinde kurulu, yaz konaklamasına elverişli iklimi olan Thamanon köyünde konaklamıştır (Cilt 1, s. 38).