Ksenophon

کسنۆفۆن (لە ساڵانی 431-354 پێش زایینی) یەکێکە لە مێژوونووس و سەربازییە سەرکردەکانی جیهانی یۆنانی دێرین. لە کتێبی (Anabasis) کە بە یەکەمین شایەتمەندی نووسراوی مێژووی کورد دادەنرێت، یەکەمین زانیاری لەسەر خەڵکی دانیشتووی سنووری شاخاوی دۆخی دیکل لە سەدەی پێنجەم تا چوارەم پێش زایینی زاینی داناوە. کسنۆفۆن لە کتێبی (هیلینیکا) دا، ئەو کەسەی کە لەم بابەتە نیگەرانە بوو، بۆ کتێبی تیمێستۆگنیس لە سیراکۆسایلی دەگەڕێتەوە، بەڵام پێی وایە کە لێرەدا بە ناوێکی تایبەت مەبەستی خۆیەتی (جلد ١، س. ٢٦). لە حەوت کتێبە پێکهاتووە، دەستپێدەکات بە سەفەرەکەی کورۆس گەنج، باس دەکات لە ئەزموونی ئەو سەربازانەی یۆنانی کە ناچار بوون بە ڕێگایەکی سەختەوە بگەڕێنەوە لە جوگرافیاێکدا کە نەدەیانزانیوە و نەیدەیانزانیووە کە لە کێوە و بە چ شێوازێک سەرباز کۆدەکاتەوە و نەدەتۆتە پێگەی Kunaxa کە شەڕی لێکەوتەوە و دواتر نەدۆزنەوە بۆ نیشتیمانەکانیان (جملە ١، لا ٢٦). ## کاردوکیا و کاردوکیاکان گرنگی ئەم ڕێڕەویە لە ڕووی مێژووی کوردیدا لە ناوچە و وردەکارییەکانی کە کسنۆفۆن پێی ناودەبات "کاردوکیا" و سەبارەت بە کاردوکییەکان کە لەوێ دەژین. لە کتێبی سێیەم و چوارەمی ئاناباسیسدا ئەم زانیارییانە بە شێوەیەکی ڕووفەیی دووبارە دەکرێتەوە. هەروەها باس لەوە دەکات کە هاوشێوەی خەڵکی کۆزایی و ماردیالی و ئووسی لە ڕۆژهەڵاتی ئێران-سوسیان، کاردۆکیاکانیش لە بەردەم مەترسییەکی گەورەدا ماڵەکانیان بەجێهێشتووە و پەنا بۆ شاخەکان بردووە (4.1.1-12) (جلد 1, پەڕە 27). لە ژیان و دەسەڵاتی کورۆس (٥٥٠-٥٢٩ پێش زایین) دا بنەماکانی هەبوونی دەسەڵاتدارێکی باش باس دەکرێن و وەک پاشاێکی ئایدالێک پیشان دەدەن. هەمان نووسەر باسی پەیوەندی نێوان فارس و ماد دەکات و وردەکاری گرنگ لەبارەی داب و نەریت و نەریتە مادەکان دەدات، کە بەم شێوەیە سەرچاوەیەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە جیهانی ماد و فارس لە سەردەمەکە (جلد ١، لا ٢٧). ## ناوبانگەکە لە دواییدا لەلایەن نووسەرانی دواتردا ناسێندرا و ناوبردنی کردوکیا لەلایەن کسنۆفۆنەوە بۆ ناوبرد و لە بیرەوەری مێژوویی ناوچەکەدا جێگیر کرا. پاش ئەوەی حوسرڤ ساسانی بووەتە پاشایەتی، لە گوندی تامانۆن، کە کەشوهەواى گونجاو بۆ نیشتەجێبوونى هاوینە بوو، کە لەسەر بەرزاییەکى کاردوکھیا دامەزراوە، نیشتەجێکردووە (کلید ١، لاپەڕە ٣٨).