Şirvan

Şirvan، ناوی شوێنێکە کە لە سەرچاوەکانی مێژووی کورددا وەک دوو بوونی جوگرافیای جیاواز دەردەکەوێت: یەکێکیان ناوچەیەکی مێژووییە کە لە هەرێمی Arrân/Azerbaycan لە قەفقاسیا ناوی لێبراوە، ئەوی دیکەش قەزا و ناوچەیەکی عەشیرەتییە کە لە دەوروبەری Bitlis-Siirt لە سەردەمی عوسمانیدا هەبووە.

شیروانی قەفقاسیا و شەددادییەکان

لە ئەدەبیاتی جوگرافیای سەردەمی ئیسلامیدا، Şirvan بە یەکێک لە گرنگترین شارەکانی Arrân دادەنرێت؛ لەم لیستەی شاراندا لەگەڵ Berzağa, Debil, Gence, Bilkan, Bab, Derbend, Tiflis, Veresan, Berdic, Şamkur, Şabran و Bakü ناوی لێدەبرێت (Cilt 2, s. 61). هەمان ناوچە، لەگەڵ مێژووی میرنشینی Şeddâdî کە بنەچەی کوردی هەیە، تێکەڵ بووە؛ ناوی Şeddâdîye پشت بە Şeddâd b. Kurtuk دەبەستێت کە لە کوردەکانی Revvâdiye هاتووە و ئەم میرنشینە بەهۆی Muhammed b. Şeddâd دامەزراوە و تا کۆتایی سەدەی 6ی کۆچی / 12ی زایینی بەردەوام بووە (Cilt 2, s. 61).

ئەم Şirvanـەی قەفقاسیا، لە ڕووی مێژوونووسی سەرچاوەییەوە گرنگییەکی تایبەتی هەیە. Müneccimbaşı، کە ساڵانێکی زۆر وەک سەرۆکی ئەستێرەناسەکان لە کۆشکی عوسمانیدا کاری کردووە و ناوبانگی سەرەکی خۆی بە مێژووی گشتی عەرەبی Câmi'ü'd-düvel بەدەست هێناوە، یەکێک لە گرنگترین سەرچاوەکانی مێژووی Şeddâdîیەکان لە کتێبێکی مێژوویی ونبوو کە دەستی کەوتووە، گواستووەتەوە (Cilt 1, s. 103). ئەم بەرهەمە کە ناوی تەواوی Târîhu Bâbi'l-Ebvâb ve Şirvân ve Arrân بووە، ئێستا ونبووە و تەنها بەشی "Bâbü'l-Ebvâb, Şirvân, Arrân و Azerbaycan meliklerinin durumlarını beyan eden" بەهۆی گواستنەوەی Müneccimbaşı گەیشتووەتە دەستمان و تایبەتمەندیی تاکە سەرچاوەی هەیە کە زانیاری ڕێک و پێک لەسەر مێژووی دەوڵەتی Şeddâdîیەکان دەدات (Cilt 1, s. 105).

قەزای Şirvan لە Bitlis-Siirt

لە تۆمارەکانی ئەرشیف و چاپەمەنی عوسمانیدا، Şirvan وەک یەکەیەکی ئیداری لە ناوچەی Bitlis-Siirt دەردەکەوێت. قەزای Şirvan (Cilt 4, s. 119)، کە لەنێو قەزا سەر بە Siird (Siirt) Sancağı لەگەڵ Garzan, Erva و Pervari ناوی لێبراوە، لە خشتەکانی دانیشتووان و نیشتەجێبووندا بە 111 گوند و 1 ناحیە تۆمار کراوە (Cilt 4, s. 126). سەبارەت بە پێکهاتەی زمانەوانی ناوچەکە، لە قەزاکانی Şirvan, Hizan, Harzan و Beravil ی ویلایەتی Bitlis، تۆمار کراوە کە ژمارەیەکی زۆر ئەرمەنی هەن کە "زمانی ئەرمەنی نازانن، تەنها کوردی قسە دەکەن" (Cilt 4, s. 173). Şirvan، هەروەها لەنێو ئەو ناوچانەدا کە زیاتر لە سێ سەد دەرەبەگ لە دەوروبەری میرنشینی کوردی Bitlis حوکمڕانییان کردووە —لەگەڵ Çemişgezek, Palu, Sason, Hizan, Müküs و ئەوانی تر— ناوی لێبراوە (Cilt 4, s. 216).

ڕووداوە سیاسییەکان لە ئەرشیفەکاندا

بەڵگەنامەکانی ئەرشیفی عوسمانی، Şirvan لەم ناوچەیەدا وەک لایەنێک لە ڕووداوە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان نیشان دەدەن. ناکۆکییەکانی Yezdanşer، کە بەرپرسانی عوسمانی بە İzzeddin Şîr ناویان دەبرد، لەلایەک لەگەڵ خزمەکانی و لەلایەکی ترەوە لەگەڵ خەڵکی Şirvan، لە چوارچێوەی دە بەڵگەنامەدا لە ئەرشیفەکاندا ڕەنگی داوەتەوە (Cilt 3, s. 64)؛ ئەم تۆمارانە لە ڕووی وێناکردنی پەیوەندییەکانی میرەکانی کورد لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندیدا گرنگن. لە بەڵگەنامەکانی سەرەتای سەدەی 20دا، Şirvan، لەگەڵ Barzan, Oramar, Zibar و Surci وەک عەشیرەتێکی کورد (Cilt 3, s. 120) و لە چوارچێوەی ڕووداوەکانی ناوچەی موسڵدا لەگەڵ Barzan, Zibar و Masfin پێکەوە (Cilt 3, s. 124) ناوی لێدەبرێت. سەبارەت بە دامەزراوە ئایینییەکانی ناوچەکەش، ئاماژە بەوە کراوە کە تۆمارەکانی داهاتی خانەقای Şeyh Şirvan لە Bitlis لە ئەرشیفەکاندا هەن (Cilt 3, s. 96).