Büyük İskender

ئەسکەندەری مەزن (ئەسکەندەری مەکدۆنی) فەرمانڕەوای مەکدونیای کۆن و بە داگیرکردنی ڕۆژھەڵات و ئێران ناسراوە. سەرچاوەکان لە مێژووی کوردیدا کە باس لە سەردانەکانی ئەسکەندەری گەورەی زەوی بۆ ئێران دەکەن، هەندێک جار زانیاریەکی ڕووفەیی و دووبارەکاری و هەندێک جار وردتر دەخەنە ڕوو سەبارەت بە گەلانی دانیشتووی ئەو جوگرافیایە، لە ئەدەبدا لێکدانەوەیەک هەیە کە ئەو گەلانە پەیوەندییان بە باوباپیرانی کوردانی کۆنەوە هەیە (جملە ١، لاپەڕە ٢٠). سەرچاوەکان کە باس لە سەفەرەکانی ئەسکەندەری مەزن بۆ ڕۆژهەڵات، سەردەمی ھیلێنیستی و ململانێی ڕۆما-پێرس دەکەن زیاتر ئاماژە بە پێکدادانەکانی سەربازی و پەیوەندییە سیاسییەکان دەکەن، لەو زانیارییانەدا وردەکارییەکی زۆر هەیە کە لەگەڵ کوردەکان پەیوەندیان پێوە دەکرێت (جملە ١، پەڕە ٨١). ## گەلەکان لە سەرچاوە کۆنەکاندا دیۆدۆرسی سیسیلی لە کتێبەکەی بە ناوی Bibliotheke Historike ئاماژە بە دوژمنایەتییەکانی ماردەکان و کوزاییەکان لەگەڵ مەکدۆنییەکان دەکات، یان سوپای ئەسکەندەری مەزن، ئەوانیش دەڵێن کە ئەو دوو گەلەی کە بە پاڵپشتی و شەڕڤانێتی خۆیان لە بەرچاویان گرتووە، لە شەڕێکدا لە دژی مەکدونییەکان سەرکەوتنیان بەدەست هێناوە (17.59.1-5). دیۆدرۆس هەروەها پاشای فارس سێیەم. (جملەی ١، لاپەڕەی ٢٩). ئاریانۆس باس لە کوزاییەکان دەکات کە ئەسکەندەری مەزن هەڵمەتێکی دژی ئەوان دەستپێکردووە و دەڵێت کە ئەوان گەلێکی شەڕکەرن و لە سنووری ئوکسی نیشتەجێ بوون و لە گوندەکانی محەمەد کراون و لە کاتی مەترسی جەنگدا کە هێزەکانیان تێپەڕاند، توانیویانە بە پەنا بۆ شاخەکان لە خەڵکدا دوژمنەکان سەرسامی بکەن (٧.١٥.١٣). ئاریانۆس باس لەوە دەکات کە هەروەک دیۆدۆرس، ماردینەکان لە نزیک فارسەکان، ئوکسەکان لە نزیکی سوسیانەکان و کوزاییەکان لە دەوروبەری مادەکان دەژیان و دوای تێپەڕبوونی مەترسییەکان دەگەڕێنەوە بۆ ژیانی ئاسایی و دەستیان بە تاڵانکردن دەگرێت (یندیا ٤٠:٥). داوریۆس باس لە دانیشتوانی چیای کۆسێای لە سوپاکەی دەکات (4.12.10-11) و باس لەوە دەکات کە ئسکەندەر پاش ئەوەی بەرەو ناو ئێران چووە هێرشی کردە سەر ماردەکان و زانیاری گرنگ لەبارەی ژیانی ڕۆژانەی ماردەکانەوە دەدات: ماردیەکان کلتورێکی تەواو جیاوازیان لە فارسەکان هەبوو، بۆ نیشتەجێبوونیان لە ئەشکەوتە ساختەکان لە شاخەکاندا دەژیان، زیاتر گۆشت خۆراکیان دەکرد و ژنانیان قژیان بەدەر دەکرد (جلد ١، لاپەڕە ٤٦). پڵینیۆس و پلوتارخۆس لە بەناوبانگترین بەرهەمی (بۆی پارەللۆئی) دا باسی لە سەفەرەکانی ئەسکەندەری مەزن بۆ فارس دەکەن لە بەشی بەراوردکردنی ئەسکندەری مەزن لەگەڵ قەیسەردا (جلد 1، پەڕە 32). پلینیۆس وەک مێژوونووزانەکانی پێش خۆی ناوی شەڕی Arbelitis/Gaugamela دەخاتەڕوو کە لە نێوان ئەسکندر مەزن و داوریۆس سێیەمی پاشای فارسدا ڕوویدا و ئەمڕۆش بە گوندێکی هەمان ناوەوە ناسراوە لە نزیک ئیربیل (6.16) (جلدی 1،پەڕە 47).