Anadolu

Anadolu، لە ڕۆژاوای ئاسیا، بە درێژایی مێژوو لە سەردەمی کۆنەوە تا سەردەمی عوسمانی بووەتە گۆڕەپانی دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتە جیاوازەکان و تێکەڵ بەو جوگرافیایانە بووە کە کورد بە شێوەیەکی مێژوویی تێیدا بڵاوبوونەتەوە، ناوچەیەکی فراوانە. لە سەرچاوەکانی مێژووی کورددا هەم لە دەقەکانی سەردەمی کۆن/ئیسلامی و هەم لە بەڵگەنامەکانی ئەرشیفی عوسمانیدا زۆر جار باس دەکرێت.

سەرچاوەکانی سەردەمی کۆن و ئیسلامی

جۆراوجۆریی ئەو وشانەی لە سەرچاوەکانی پێش ئیسلامدا باس کراون، بە یەکێک لە کێشە سەرەکییەکانی بەردەم ئەو توێژەرانە دادەنرێت کە دەیانەوێت مێژووی کورد بنووسن؛ هەروەها زانیارییە ئایینی و فۆلکلۆرییەکان کە لەم سەرچاوانەدا باس کراون، ئەو داتایانەن کە دەبێت بە وریاییەوە مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت بۆ مێژووی سەرەتایی کورد. لەم چوارچێوەیەدا بە تایبەتی سەرچاوە ئەرمەنییەکان کە هاوتەریب لەگەڵ سەردەمی ساسانیدا گەشەیان کردووە، گرنگییەکی زۆریان هەیە (Cilt 1, s. 22). بە هەمان شێوە لە دەقە ئەرمەنییەکاندا ناوچەکانی وەک Korçeyk, Korduk و Kordrik کە درێژ دەبنەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی وان و جوگرافیای ئەرمینیای گەورە، بە وردی باس کراون؛ ئەو ناوچەیەی کە لە سەرچاوە کلاسیکییەکاندا بە Kardukhia, Corduene/Gordyene ناوی لێبراوە، بە وەشانی ئەرمەنی ئەم دەقانە تۆمار کراوە (Cilt 1, s. 80).

ناوچەکە، لە سەردەمی کۆندا، گۆڕەپانی ململانێی ئیمپراتۆرییەتە گەورەکان بوو. نووسراوی بێهستون (بیسوتون) کە بە زمانێکی حەماسی سەرکەوتنی شا داریوشی یەکەم بۆ سەر تەخت، ڕاپەڕینەکانی دژی فارسەکان و فتوحاتەکانی ئەو سەردەمە دەگێڕێتەوە، لە گرنگترین بەڵگەنامەکانی ئیمپراتۆرییەتی فارسە و تابلۆی سیاسی ئەو سەردەمە دەخاتە ڕوو (Cilt 1, s. 63). فەرمانڕەوای ساسانی شاپووری یەکەم (240-271/2)، ئەو هەڵمەتانەی بەردەوام کرد کە باوکی ئاردەشێری یەکەم دژی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆما دەستی پێکردبوو؛ لە هەڵمەتە سێ قۆناغییەکانی نێوان ساڵانی 244-260 زیانێکی زۆری بە ڕۆما گەیاند و چەندین ناوچەی لە میزۆپۆتامیا و سوریا داگیر کرد، ئەم سەرکەوتنانەی لە نووسراوی کەعبەی زەردەشت لە نەقشی ڕوستەم تۆمار کردووە (Cilt 1, s. 67).

سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی سەلجووقی

لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، ئەنادۆڵ بووە گۆڕەپانی سەردەمی سەلجووقی و سەردەمەکانی دوای ئەوان. سەرچاوەکان پەیوەندییەکانی شەدادییەکان کە لە قەفقاسیا فەرمانڕەواییان دەکرد لەگەڵ سەلجووقییەکان، لە نیشتەجێبوونی محەممەد کوڕی شەداد لە دڤینەوە تا داگیرکردنی گەنجە لەلایەن ئەمیری سەلجووقی ساوتیگینەوە دەگێڕنەوە (Cilt 1, s. 105). زانیارییەکان سەبارەت بە سیاسەتی سەلجووقییەکان لە قەفقاسیا کە ناوەندەکەی جۆرجیا و ئەرمینیا بوو، لە ڕووی ڕوونکردنەوەی پەیوەندییەکانی شەدادی-سەلجووقییەوە بەنرخن (Cilt 1, s. 110). بە هەمان شێوە جوگرافیناس یاقوت حەمەوی نزیکەی ساڵی 574/1178 وەک منداڵی خێزانێکی بە ڕەچەڵەک ڕۆمی لە ئەنادۆڵ لەدایک بووە، دواتر بووەتە یەکێک لە کەسایەتییە گرنگەکانی نەریتی جوگرافیای ئیسلامی (Cilt 2, s. 26).

ئەنادۆڵ لە سەردەمی عوسمانیدا

لە سەردەمی عوسمانیدا، ئەنادۆڵ هەم وەک یەکەیەکی کارگێڕی و هەم وەک ناوچەیەکی فراوان کە دانیشتوانی کورد تێیدا بڵاوبوونەتەوە، بە شێوەیەکی بەرچاو لە بەڵگەنامەکانی ئەرشیفدا جێگەی گرتووە. ئەنادۆڵیش لەنێو ئەو ویلایەتانەدا هەژمار دەکرێت کە دەفتەری ئەحکامەکانیان تێدا دەگیرا؛ لە سەدەی 18دا دەوڵەتی عوسمانی هەوڵی داوە هۆزە گەورەکانی کورد وەک زێلان، بیسیان، بۆجیان، میلی، بادلی، شێخ بزنی و ڕیشوان نیشتەجێ بکات، و ئەو هۆزانەی کە نەیانویستووە بچنە ژێر دەسەڵاتی ناوەندییەوە، بۆ ماوەیەکی درێژ لە ململانێدا بوون لەگەڵ دەوڵەت (Cilt 3, s. 31). لە بەڵگەنامەکانەوە تێدەگەیەنرێت کە هۆزە کوردییەکان تەنها لە سنوورەکانی ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا نین، بەڵکو لە ناوەڕاستی ئەنادۆڵیشدا بۆ سەر جوگرافیایەکی فراوان وەک قۆنیا، قەیسەری، کرشەهیر، ئەنقەرە و چۆروم بڵاوبوونەتەوە (Cilt 3, s. 45). لە ڕاپۆرتێکی ساڵی 1888دا تۆمار کراوە کە تایفەکانی کورد کە لە کیشوەری ئەنادۆڵدا بوون، لە ناوچەی بایەزید لە سنووری عوسمانی-ئێرانەوە بەرەو باشوور درێژ دەبنەوە بۆ ویلایەتەکانی وان، حەکاری، بتلیس، مووسڵ، دیاربەکر، مامورەتولعەزیز، ئەرزڕۆم و عێراق (Cilt 3, s. 78).

ئەنادۆڵ هەروەها لە ژیانی ئابووری و سەربازی ئەو سەردەمەدا پێگەیەکی سەرەکی هەبوو. لە کاتێکدا کاڵاکانی ئێران دەگوازرانەوە بۆ ئەنادۆڵ و حەلەب، دەروازەی گومرگی دیاربەکر وەک خاڵێکی ستراتیژیی تێپەڕین کاری دەکرد، بازرگانان باجی گومرگ (تەمغا)یان لێرەوە دەدا (Cilt 3, s. 35). لە ڕووی سەربازییەوەش لە بەڵگەنامەکاندا دەتوانرێت بدۆزرێتەوە کە لە ئامادەکارییەکانی دەوڵەتی عوسمانیدا بۆ هەڵمەتەکان، فەرمان بۆ بەگەکانی ئەنادۆڵ و ئەکراد نێردراوە، و دەوڵەت لە هەموو سەردەمێکدا سوودی لە یەکە سەربازییەکانی کورد وەرگرتووە (Cilt 3, s. 40).