Siverek

Siverek, Osmanlı döneminde Diyarbekir bölgesine bağlı bir idari birim olup kaynaklarda kimi zaman sancak kimi zaman kaza statüsüyle anılır. Adı, 16. yüzyıldan 20. yüzyıl başına uzanan Osmanlı arşiv belgelerinde, tahrir defterlerinden vilayet salnamelerine ve yazışmalara kadar geniş bir yelpazede geçer.

Tahrir Defterlerinde Kayıtlar

Siverek'in idari kimliği, en erken dönemde tahrir defterleri aracılığıyla izlenebilir. 937/1530 tarihli Vilayet-i Diyar-i Bekr ve Arap ve Zü'l-Kadiriyye Defteri içinde Amid, Mardin, Sincar, Musul, Arabgir, Ergani, Çermik, Kiğı, Çemişgezek, Harput, Ruha, Ana-Hit ve Deyr-Rahbe sancakları arasında Siverek de yer alır (Cilt 3, s. 20). Diyarbekir Eyaleti'ne ait icmal defterlerinde de Siverek kaydedilmiştir; örneğin 251 numaralı icmal defterinde Rakka livası ile birlikte Siverek kazası anılırken, başka bir icmal defterinde Siverek, Ruha ve Habur livaları bir arada zikredilmiştir (Cilt 3, s. 21). Bu çerçevede Siverek, Diyarbekir Vilayeti idari taksimatı altında Amid, Ruha, Ergani ve Tercil gibi birimlerle birlikte kaydedilen idari birimlerden biridir (Cilt 3, s. 50).

İdari Konumun Değişimi

Belgelerdeki idari konumu zaman içinde değişiklik göstermiştir. Ruus Defteri Kalemi'nin 1452 numaralı defterinde "Elviye-i Tabi-i vilayeti Diyarbekir" başlığı altında sıralanan sancaklar arasında "Siverek Elhak" ifadesiyle yer alır (Cilt 3, s. 48). Diğer yandan Siverek, Hasankeyf, Çemişgezek, Harput, Ergani, Nusaybin, Akçakale ve Sincar ile birlikte klasik Osmanlı sancakları statüsünde değerlendirilen birimler arasında sayılmıştır (Cilt 3, s. 51). 19. yüzyılda idari aidiyeti yeniden düzenlenmiş ve büyük olasılıkla bölgedeki aşiretlerin iskânıyla ilgili meselelerle bağlantılı olarak 1862'de Siverek, Kürdistan Eyaleti'ne ilhak edilmiştir (Cilt 3, s. 65). Geç dönem idari tablolarda ise Siverek, Diyarbekir Vilayeti içinde bir kaza olarak görünür ve bu kayıtlarda Siverek Kazası'na 487 köy ile 7 nahiye bağlı gösterilmiştir (Cilt 4, s. 127); aynı dönemde Siverek, Çermik ve Palu, Ergani başlığı altında bir arada da anılmıştır (Cilt 4, s. 119).

Ulaşım ve Güvenlik Kayıtları

Siverek, idari yapının yanı sıra bölgesel ulaşım ve güvenlik kayıtlarında da geçer. 20. yüzyıl başında devlet teşkilatına dair belgelerde Diyarbekir vilayetine bağlı Siverek Hapishanesi'ne ilişkin kayıtlar bulunmaktadır (Cilt 3, s. 81). 1913 yılına ait belgelerde Diyarbekir, Siverek ve Midyat'a dair vukuat cetvelleri yer alır (Cilt 3, s. 137). Birinci Dünya Savaşı sonrası dönemde ise Siverek, bir ulaşım güzergâhı olarak öne çıkar; 1919-1920 yıllarına ait yazışmalarda Siverek yoluyla Urfa'ya ve oradan İstanbul'a geçildiğine dair kayıtlar mevcuttur (Cilt 3, s. 119). Genel olarak Siverek, Diyarbekir, Urfa, Mardin ve Siirt gibi yer adlarıyla yapılacak taramalarda Kürt ve Kürdistan tarihini ilgilendiren çok sayıda arşiv belgesine ulaşmayı sağlayan yerleşim adlarından biri olarak değerlendirilir (Cilt 3, s. 77).