Siverek

Siverek, di serdema Osmanlı de, yekîneyeke îdarî bû ku girêdayî herêma Diyarbekir bû û di çavkaniyan de carinan wekî statuya sancak û carinan jî wekî kaza dihat binavkirin. Navê wê, di belgeyên arşîva Osmanlı de ku ji sedsala 16an heta destpêka sedsala 20an dirêj dibin, di qadeke berfireh de ji defterên tahrîrê heta salnameyên vilayetê û nameyan derbas dibe.

Nasnameya îdarî ya Siverekê, di serdema herî zû de bi rêya defterên tahrîrê dikare were şopandin. Di Deftera Vilayet-i Diyar-i Bekr û Arap û Zü'l-Kadiriyye ya bi dîroka 937/1530 de, di nav sancakên Amid, Mardin, Sincar, Musul, Arabgir, Ergani, Çermik, Kiğı, Çemişgezek, Harput, Ruha, Ana-Hit û Deyr-Rahbe de Siverek jî cih digire (Cilt 3, r. 20). Di defterên icmalê yên Eyaleta Diyarbekir de jî Siverek hatiye qeydkirin; mînak, di deftera icmalê ya hejmar 251 de dema ku kaza Siverek bi lîvaya Rakka re tê gotin, di deftereke din a icmalê de lîvayên Siverek, Ruha û Habur bi hev re hatine zikirkirin (Cilt 3, r. 21). Di vê çarçoveyê de Siverek, di bin dabeşkirina îdarî ya Vilayeta Diyarbekir de, yek ji yekîneyên îdarî ye ku bi yekîneyên wekî Amid, Ruha, Ergani û Tercil re hatiye qeydkirin (Cilt 3, r. 50).

Rewşa wê ya îdarî di belgeyan de di nava demê de guheriye. Di deftera Ruus Defteri Kalemi ya hejmar 1452 de, di nav sancakên ku di bin sernavê "Elviye-i Tabi-i vilayeti Diyarbekir" de hatine rêzkirin, bi îfadeya "Siverek Elhak" cih digire (Cilt 3, r. 48). Ji aliyekî din ve Siverek, bi Hasankeyf, Çemişgezek, Harput, Ergani, Nusaybin, Akçakale û Sincar re, di nav yekîneyên ku di statuya sancakên klasîk ên Osmanlı de hatine nirxandin de hatiye jimartin (Cilt 3, r. 51). Di sedsala 19an de, girêdana wê ya îdarî ji nû ve hatiye rêxistinkirin û bi îhtimaleke mezin di sala 1862an de, di girêdanek bi mijarên bicihkirina eşîrên li herêmê re, Siverek bi Eyaleta Kürdistanê ve hatiye girêdan (Cilt 3, r. 65). Di tabloyên îdarî yên serdema dereng de, Siverek di nav Vilayeta Diyarbekir de wekî kaza xuya dike û di van qeydan de 487 gund û 7 nahiye bi Kaza Siverekê ve girêdayî hatine nîşandan (Cilt 4, r. 127); di heman serdemê de Siverek, Çermik û Palu, di bin sernavê Ergani de bi hev re jî hatine gotin (Cilt 4, r. 119).

Siverek, li gel avahiya îdarî, di qeydên veguhastin û ewlehiyê yên herêmî de jî derbas dibe. Di belgeyên derbarê rêxistina dewletê de di destpêka sedsala 20an de, qeydên têkildarî Girtîgeha Siverekê ya girêdayî vilayeta Diyarbekir hene (Cilt 3, r. 81). Di belgeyên sala 1913an de, cetvelên bûyeran ên derbarê Diyarbekir, Siverek û Midyatê de cih digirin (Cilt 3, r. 137). Di serdema piştî Şerê Cîhanê yê Yekem de, Siverek wekî rêgezek veguhastinê derdikeve pêş; di nameyên salên 1919-1920an de, qeyd hene ku bi rêya Siverekê çûne Urfa û ji wir jî çûne İstanbulê (Cilt 3, r. 119). Bi gelemperî Siverek, di lêgerînên ku bi navên cihan ên wekî Diyarbekir, Urfa, Mardin û Siirt re têne kirin de, wekî yek ji navên niştecihbûnê tê nirxandin ku gihîştina gelek belgeyên arşîvê yên têkildarî dîroka Kurd û Kürdistanê peyda dike (Cilt 3, r. 77).