Kürdistan

کوردستانیش ناوێکە بۆ جوگرافیایەکی بەرفراوان و بە شێوەیەکی بەربڵاو کە لە مێژوودا کوردەکان زۆر تێیدا دەژیان، کە ئەمڕۆ ئێران، عێراق، سوریا و تورکیا تێدەپەڕێت. لە سەردەمی کۆنەوە بە ناوبانگێکی جۆراوجۆر و لە سەردەمێکی ئیسلامیدا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بە ناوی "کوردستان" سەرچاوە نووسراوەکان لە زمان و ئەلفوبێی جیاوازدا هاتووە. ## سەرچاوە بنەڕەتییەکان سەبارەت بە کوردان و کوردستان لە پرۆسەی مێژوویی دا بە جوگرافیا، دەوڵەت، ئەلفوبە و زمانێکی جیاواز پێکهاتوون، کۆکردنەوەی ئەم تۆمارانە بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە، مەرجی یەکەمە بۆ دەرخستنی مێژووی کورد لەڕوانگەی زانستییەوە (جولەی ١، لاپەڕە ١١). لە سەدەی رابردوودا تا ساڵی ١٩٨٠، سەرچاوە چاپکراوەکان کە زانیارییان لەسەر کوردان و کوردستانیان داوە، بە شێوەی ئیمپراتۆرییەت، دەوڵەت، خانەواد، گەورەیی، سەردەم، سەردەم و زمان پۆلێنکراون و بە شێوەی کڕۆنۆلۆژی پێشکەشی لێکۆڵەران کراون (جملە ١، پەڕە ١٢). ## سەردەمی کۆن و ناوەکان لە سەرچاوەکاندا زۆرجار یەکتایی لەنێوان جوگرافیای ئێستای کوردستان و سەردەمی کۆنی ئەو جوگرافیا دروست دەکرێت، بەڵام ئاماژە بەوە دەکرێت کە ئەمە لەوانەیە ببێتە هۆی هەڵەیەکی ئاناکرۆنی (جلد 1, لاپەڕە 17). مێژووی پێش ئیسلامی کورد بە یەکێک لە بابەتە ئاشکراکان بۆ گریمانەکان دادەنرێت: کێشە لەسەر ئەوەیە کە چەند ناوەکانی هاوشێوەی و هاوتا وەک ماد، کاردوکیا، جوردوین، قاردو (بەیت قاردوو) ، کوردک، کوردریک و کورچێک پەیوەندییان بە کوردەوە هەیە و کێشەکە قووڵتر دەکات لە سەرنجڕاکێشانی وشەی "کورد" (جلد ١، لاپەڕە ١٧). هەربۆیە ئاماژە بەوە دەکرێت کە ئەمڕۆ هیچ زانیارییەکی ڕوون نییە کە ئایا کوردەکان لە سەردەمی کۆندا دانیشتووی هەمان جوگرافیایە یان نە، کە لە کەی کاتدا کوردەکان زاڵبوون بەسەر جوگرافیادا (جلد ١، لاپەڕە ١٩). شوێنەوارەکانی کۆنی جوگرافی لە چەند بەرهەمێکی کلاسیکدا دەردەکەوێت. لە سەرچاوە ئەرمەنیەکاندا کورچیک وەک جوگرافیایەکی بەرفراوانتر و بەرفراوانی ناوچەکە کە لە سەرچەماڵەکان بە کاردوکھیا و کۆردینی ناوراوە و بەرەو باکوور و ڕۆژهەڵات درێژدەبێت، پێناسە دەکرێت؛ کورچیق ناوچەیەکی فراوان بوو کە ناوچەکانی کۆردیک لە سەرەوە، ناوەڕاست و خواروو دەگرێتەوە و تێیدا چەندین ناوى شوێن بۆ کۆردک، کۆردەک و کۆردیک دەستنیشان دەکرێن لە ئەم بەرهەمانە (جلد ١، ص ٨٠). ناوبانگەکە بریتییە لە وەرگێڕانی ئەرمەنی گۆردینا یان کۆردینا لە سەرچاوەکانی لاتین/یۆنانی (جولەی ١،سەدەی ٨٠). مێژووی مار قاردەغ کە لە سەدەی حەوتەمدا نووسراوە زانیاری گرنگ دەخاتەڕوو سەبارەت بە جیهانی کولتووری عێراق و کوردستان و لە تێکستەکەدا ناوی "کورد" ڕاستەوخۆ دوو جار بەکاردەهێنرێت (جولی ١،سێدەی ٥٨). لە سەردەمی عومەردا لە کاتی وەرگرتنی عێراق و ئێران لە ئیمپراتۆریەتی ساسانی و کۆتایی هێنان بە دەوڵەتی ساسی لە ساڵی 642 بە شەڕی نەحەڤەند کوردەکان ڕووبەڕووی عەرەبی موسڵمان بوونەوە و بوونەتە نەتەوەیەک کە بە کۆمەڵی ناسنامەی موسڵمانیان پەسەند کرد و هاتنە ژێر دەسەڵاتی ئیسلام (کلتی ١، پەڕە ٨٧). لە سەردەمی نیشتیمانیدا سەفیوددین بەغدادی بە ئاشکرا باسی کردستان کرد کە بە فارسی "خاكی کورد"ە؛ بە گشتی ئەم ناوچەیە لە ئێستادا بەپارچەی کرمانشاخ، بەحتران، کوردستانی (سنەندێج) لە ئێران و بەشەکانی ڕۆژئاوای پارێزگای هەمەدان و بەشێکی باشووری پارێزگای ئازەربایجان لە ئێران پێناسە کراوە (کلتی ٢، پەڕە ٥٥). لە هەندێک نەخشەدا خاکی کوردەکان بە شێوەی "ئەردو ئیکراد" نیشان دراوە و ئاماژە بەوە کراوە کە ئەو خاکانە هاوسنوورن لەگەڵ عێراق، حۆراسان، سوریا و میسر (جلد ٢، پەڕە ٥٥). کتێبی جوگرافیای سەردەمی نیشتمانی، سروشتی کوردستان، شاخ و ڕووبار و دۆڵ و دەشتەکانی کوردستان و ناوچەکانی جیاجیا کە بە هۆکاری جۆراوجۆر دابەشبوون و نیشتەجێبوونیان لەڕووی ڕێکخستن و کەسایەتیی کۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە باس کردووە (جلد ٢، پەڕە ٨١). لە پاراستنی سنووری عوسمانی-ئێران، ئەو بەڕێزانەی کە لە پاراستنەوەی سنووری ئێراندا بە سەربازیی بەڕێزانی کوردەوە کاریان کرد، خەڵاتیان پێدرا (جلد ٣، لاپەڕە ١٥). بەڕێزە کوردەکان خاوەنی پێگەیەکی تایبەت بوون کە بە "بڵای نیشتیمان و ئوزاخەتی" ناودەبرێن: ئەم یەکینانە لە کاتی داگیرکاریییدا بە شێوەی ئاڵا و بە شێوەی تایبەت بە بەردەوامیی لە بەرامبەر هەندێک ئومڕا و خزمەت و گوێڕایەڵی، بوونەتە بابەتێکی سیستەمی تێرۆری عوسمانیدا (جلدی ٣، لپەڕە ١٩). كێبڕكێ و ململانێ لەنێوان پیاوانی كورددا بووە هۆی ئەوەی ناوچەكە بۆ ماوەیەكی زۆر بێ ئارامی ببێتەوە و ئەمەش لە كارەكانی ئەحمەدی خانی، زانا و بیرمەندێكی دیاری ئەو سەردەمەدا دەركەوتووە (تاریخ 3, لاپەڕە 18).