Maraş

Maraş, Osmanlı döneminde hem müstakil bir ahkâm eyaleti hem de Halep eyaletine bağlı bir sancak olarak teşkilatlanan ve Kürt aşiretlerinin yoğun şekilde hareket ettiği güney Anadolu yerleşimidir. Kaynaklarda hem Kürt yayılımının batı sınırlarından biri hem de Osmanlı arşiv kayıtlarında müstakil bir idari birim olarak anılır.

Cevdet Paşa'ya dayanan bir aktarımda Kürtlerin İran'ın kadim milletlerinden oldukları ve İran'da Şiraz'dan, Anadolu'da ise Maraş ve Malatya'ya değin yayıldıkları belirtilir; böylece Maraş, Kürt coğrafyasının batıdaki uç noktalarından biri olarak çizilir (Cilt 4, s. 64). İslami dönem coğrafya ve seyahat kitaplarında da Maraş, El-Umerî gibi yazarların ele aldığı Şam bölgesi şehir ve merkezleri arasında Adana, Antakya, Antep, Hısnü'l-Ekrad gibi yerlerle birlikte sayılır (Cilt 2, s. 71).

Osmanlı idari yapısında Maraş, ahkâm defterlerinin eyaletlere göre tutulduğu birimlerden biriydi; Adana, Diyarbekir, Erzurum, Halep ve Karaman ile birlikte Maraş için de ayrı ahkâm defterleri düzenlenmişti (Cilt 3, s. 31). 1131/1719 tarihinde Maraş, Halep ve Diyarbekir valilerine gönderilen fermanlarda Kürt aşiretlerinin iskânı meselesi ele alınmıştır (Cilt 3, s. 13). 18. yüzyılda devlet, Zilan, Bisyan, Bociyan, Mili, Badıllı, Şeyh Bızıni ve Rişvan gibi büyük Kürt aşiretlerini iskân etme çabası içindeydi; merkezi hâkimiyete girmek istemeyen aşiretlerle uzun süre çatışma halinde kalmış, bu emirlerin gönderildiği eyaletler arasında Maraş da yer almıştır (Cilt 3, s. 31).

Maraş ve Adana eyaletlerine gönderilen emirlerde Rişvan Ekradı (Rişvan Kürtleri) aşiretiyle ilgili sorunlar kaydedilmiş, ayrıca 1180/1766 tarihinde Kars-ı Zülkadriye kazasında ikamet eden Ekrad aşiretinden Karnatlilerin yağma faaliyetlerinde bulunduğu ifade edilmiştir (Cilt 3, s. 31). Halep ahkâm defterlerinde Andırın, Elbistan, Pazarcık gibi kazalarla ilgili hükümler yer alır (Cilt 3, s. 32); Pazarcık kaynaklarda ayrıca anılır (Cilt 4, s. 105). Maraş Sancağı içinde akan Aksu nehri, Mamüretülaziz'in Behisni kazasının kuzeyinden doğup Maraş'tan geçerek Ceyhan Nehrine dökülür (Cilt 4, s. 104).

İdari sınır tariflerinde Mamüretülaziz Vilayeti'nin güney ve güneydoğusu, Halep Vilayetine bağlı Urfa ile Maraş sancaklarıyla çevrili gösterilir (Cilt 4, s. 100). Yavuz Sultan Selim devri anlatılırken "Kürdistan, Maraş havalisi, Mısır kıtası doğrudan doğruya Osmanlı eyaletlerine ilhak edilmiş" ibaresi kullanılmıştır (Cilt 4, s. 161). Dil bakımından, Halep merkezinde Arapça ve Türkçe konuşulurken Urfa ve Maraş taraflarında Kürt aşiretleri arasında Kürtçe konuşulduğu kaydedilir (Cilt 4, s. 132); Halep Salnamesi de Halep, Urfa ve Maraş sancaklarında bazı aşiretlerin Kürtçe konuştuğunu belirtir (Cilt 4, s. 264).

I. Dünya Savaşı döneminde Maraş bölgesi muhacir iskânının da merkezi oldu. Van, Bitlis ve Erzurum bölgelerinden gelen Türk, Kürt, Çerkez ve Arap mülteciler Maraş bölgesine yerleştirilmiş, bu durum Maraş Mutasarrıfı Kemal imzasıyla Dâhiliye Nezareti'ne çekilen telgraflara konu olmuştur (Cilt 3, s. 130).