Maraş

Maraş، لە سەردەمی عوسمانیدا هەم وەک ویلایەتێکی سەربەخۆی ئەحکام و هەم وەک سنجاقێک سەر بە ویلایەتی حەلەب ڕێکخرابوو، نیشتەجێبوونێکی باشووری ئەنادۆڵە کە هۆزە کوردەکان بە چڕی تێیدا چالاک بوون. لە سەرچاوەکاندا هەم وەک یەکێک لە سنوورە ڕۆژئاواییەکانی بڵاوبوونەوەی کورد و هەم وەک یەکەیەکی کارگێڕی سەربەخۆ لە تۆمارەکانی ئەرشیفی عوسمانیدا ناوی لێدەبرێت.

سنووری ڕۆژئاوای جوگرافیای کورد

لە گێڕانەوەیەکدا کە پشت بە Cevdet Paşa دەبەستێت، باس لەوە دەکرێت کە کورد یەکێکە لە نەتەوە دێرینەکانی ئێران و لە ئێراندا لە شیرازەوە تاوەکوو Maraş و Malatya لە ئەنادۆڵ بڵاوبوونەتەوە؛ بەم شێوەیە Maraş وەک یەکێک لە خاڵە هەرە ڕۆژئاواییەکانی جوگرافیای کورد دیاری دەکرێت (بەرگی 4، ل. 64). لە کتێبەکانی جوگرافیا و گەشتی سەردەمی ئیسلامیشدا، Maraş لە نێوان شار و ناوەندەکانی ناوچەی شامدا کە نووسەرانێک وەک El-Umerî باسیان لێوە کردووە، لەگەڵ شوێنەکانی وەک Adana، Antakya، Antep، Hısnü'l-Ekrad ناوی لێدەبرێت (بەرگی 2، ل. 71).

ئیدارەی عوسمانی و نیشتەجێکردنی هۆزەکان

لە پێکهاتەی کارگێڕی عوسمانیدا، Maraş یەکێک بوو لەو یەکانەی کە دەفتەرەکانی ئەحکام بەپێی ویلایەتەکان تێیدا دەپارێزران؛ لەگەڵ Adana، Diyarbekir، Erzurum، Halep و Karaman، دەفتەری ئەحکامی جیاواز بۆ Maraşیش ڕێکخرابوو (بەرگی 3، ل. 31). لە فەرمانەکاندا کە لە ڕێکەوتی 1131/1719 بۆ والییەکانی Maraş، Halep و Diyarbekir نێردراون، پرسی نیشتەجێکردنی هۆزە کوردەکان تاوتوێ کراوە (بەرگی 3، ل. 13). لە سەدەی 18هەمدا، دەوڵەت لە هەوڵی نیشتەجێکردنی هۆزە گەورەکانی کورد وەک Zilan، Bisyan، Bociyan، Mili، Badıllı، Şeyh Bızıni و Rişvanدا بوو؛ بۆ ماوەیەکی درێژ لە ململانێدا بوو لەگەڵ ئەو هۆزانەی کە نەیاندەویست بچنە ژێر دەسەڵاتی ناوەندی، و Maraşیش لە نێو ئەو ویلایەتانەدا بوو کە ئەم فەرمانانەیان بۆ نێردرا (بەرگی 3، ل. 31).

لە فەرمانەکاندا کە بۆ ویلایەتەکانی Maraş و Adana نێردراون، کێشەکانی پەیوەست بە هۆزی Rişvan Ekradı (کوردی ڕەشوان) تۆمار کراون، هەروەها ئاماژە بەوە کراوە کە لە ڕێکەوتی 1180/1766، کارناتلییەکانی هۆزی ئەکراد کە لە قەزای Kars-ı Zülkadriye نیشتەجێ بوون، چالاکیی تاڵانکردنیان ئەنجام داوە (بەرگی 3، ل. 31). لە دەفتەرەکانی ئەحکامی حەلەبدا، بڕیارەکانی پەیوەست بە قەزاکانی وەک Andırın، Elbistan، Pazarcık هەن (بەرگی 3، ل. 32)؛ Pazarcıkیش بە جیا لە سەرچاوەکاندا ناوی لێدەبرێت (بەرگی 4، ل. 105). ڕووباری Aksu کە لەناو سنجاقی Maraşدا دەڕوات، لە باکووری قەزای Behisniی Mamüretülazizەوە سەرچاوە دەگرێت و بە Maraşدا تێپەڕ دەبێت و دەڕژێتە ڕووباری Ceyhan (بەرگی 4، ل. 104).

سنوورە کارگێڕییەکان و زمان

لە پێناسەکانی سنووری کارگێڕیدا، باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی ویلایەتی Mamüretülaziz بە سنجاقەکانی Urfa و Maraş کە سەر بە ویلایەتی حەلەبن، دەورەدراو نیشان دەدرێت (بەرگی 4، ل. 100). کاتێک سەردەمی Yavuz Sultan Selim دەگێڕدرێتەوە، دەستەواژەی "کوردستان، ناوچەی Maraş، کیشوەری میسر ڕاستەوخۆ لکێنراون بە ویلایەتەکانی عوسمانییەوە" بەکارهێنراوە (بەرگی 4، ل. 161). لە ڕووی زمانەوە، لە کاتێکدا لە ناوەندی حەلەب عەرەبی و تورکی قسەی پێدەکرێت، لە لایەکانی Urfa و Maraş لە نێوان هۆزە کوردەکاندا کوردی قسەی پێدەکرێت (بەرگی 4، ل. 132)؛ ساڵنامەی حەلەبیش ئاماژە بەوە دەکات کە لە سنجاقەکانی حەلەب، Urfa و Maraş، هەندێک لە هۆزەکان بە کوردی قسە دەکەن (بەرگی 4، ل. 264).

نیشتەجێکردنی کۆچبەران لە جەنگی جیهانی یەکەمدا

لە سەردەمی جەنگی جیهانی یەکەمدا، ناوچەی Maraş بووە ناوەندی نیشتەجێکردنی کۆچبەران. پەنابەرانی تورک، کورد، چەرکەس و عەرەب کە لە ناوچەکانی Van، Bitlis و Erzurumەوە هاتبوون، لە ناوچەی Maraş نیشتەجێ کران، ئەم دۆخە بووە بابەتی تەلەگرامەکان کە بە واژۆی Kemal، موتەسەڕیفی Maraş، بۆ وەزارەتی ناوخۆ (Dâhiliye Nezareti) نێردراون (بەرگی 3، ل. 130).