Harput

Harput, Osmanlı idari taksimatında Diyarbekir Eyaleti'ne bağlı, Kürt nüfusunun yoğun olduğu bir sancak (liva) ve kazadır; Osmanlı arşiv belgelerinde zaman zaman "Harbrud" biçiminde de kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 22). Geç dönem belgelerinde Harput "Elaziz" (Elazığ) adıyla da anılır (Cilt 3, s. 117); yer adı taramalarında Mamüretülaziz ve Harput birlikte zikredilir (Cilt 3, s. 77).

İdari Konum

Harput, 16. yüzyıldan itibaren Diyarbekir Eyaleti'nin sancakları arasında düzenli olarak sayılır. 937/1530 tarihli Vilayet-i Diyar-i Bekr ve Arap ve Zü'l-Kadiriyye Defteri'nde Amid, Mardin, Ergani, Çermik, Siverek, Kiğı, Çemişgezek, Ruha gibi sancaklarla birlikte Harput'a ait tahrirler yer alır (Cilt 3, s. 20). Aynı çerçevede tutulan başka bir tahrir defterinde Diyarbekir'e bağlı Harput livasının köylerinin hasılatları ve vergi kalemleri ayrıntılı biçimde kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 21). Harput, Hasankeyf, Çemişgezek, Siverek, Ergani, Nusaybin, Akçakale ve Sincar ile birlikte klasik Osmanlı sancakları statüsünde değerlendirilir (Cilt 3, s. 51); Kamil Kepeci tasnifindeki idari taksimat listelerinde de Diyarbekir vilayetine bağlı birimler arasında gösterilir (Cilt 3, s. 50).

Tahrir Defterleri

Harput, tahrir kayıtlarının önemli bir konusudur. Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü (TK.GM.d) fonunda Harput, Çemişgezek ve Kiğı tahrir defterleri ayrı bir başlık altında ele alınır; bu çerçevede 264 numaralı Harput icmal (Harbrud İcmal) defteri ve 16. yüzyıla ait Çemişgezek mufassal defterleri gibi kaynaklar bölgenin idari ve mali yapısını belgeler (Cilt 3, s. 22). İcmal defterlerinde Van, Bitlis, Harbrud (Harput), Atak ve Çemişgezek livalarının bir arada kaydedildiği görülür (Cilt 3, s. 22). Ayrıca 1056/1646 tarihli bir avârız defteri, Diyarbekir Eyaleti'ne tabi Harput kazasının avârız hânelerinin tespiti için düzenlenmiş olup defter, kazanın mahalle, nâhiye ve bunlara bağlı köyleri esasına göre tanzim edilmiştir; bu kayıtlar Harput'taki Kürtlerin yaşadığı mahalle ve köy isimleri hakkında bilgi sunar (Cilt 3, s. 30). 16. yüzyılın ikinci yarısından 19. yüzyıl sonlarına kadar Harput, Amid, Çemişgezek, Musul, Ruha, Van gibi bölgelerle birlikte yüzlerce tımar ruznamçe kaydına konu olmuştur (Cilt 3, s. 29).

Vakıf ve Mali Kayıtlar

Vakıf ve mali kayıtlar da Harput'a ışık tutar. Cevdet tasnifinin darphane kalemindeki belgelerde, Harput köylerinden Ergani madeni ameleleri için alınan zahirenin köylerin hayvanlarıyla belirli ücretle taşınmasına dair Diyarbekir valisine emir gönderildiği görülür (Cilt 3, s. 42). Hurufat defterleri arasında ise Harput'a ait, 1690-1812 yıllarını kapsayan kayıtlar bulunur; bu defterler bölgenin dini, kültürel ve eğitim hayatına dair bilgiler içerir (Cilt 3, s. 34).

19. Yüzyıl Belgeleri

19. yüzyılda Harput'a dair arşiv malzemesi çeşitlenir. Belgeler arasında Harput'ta bir köyün ahalisinin muhtar ve kardeşine dair şikâyetleri (Cilt 3, s. 60); Diyarbekir ve Harput'un 1845 civarındaki ekonomik durumu ile Fırat Nehri üzerinde vapur işletilmesine ilişkin proje (Cilt 3, s. 61); ve Harput civarındaki İmranlı aşireti ile Rişvan aşiretinin yarattığı sorunlara dair kayıtlar (Cilt 3, s. 65) yer alır. Yer adı taramalarında Diyarbekir, Bitlis, Malatya, Mamüretülaziz, Harput gibi adlar üzerinden Kürt ve Kürdistan tarihini ilgilendiren çok sayıda belgeye ulaşılabildiği belirtilir (Cilt 3, s. 77). Bu dönemde Harput, Kürtçe basın girişimlerine de sahne olmuştur: Palutzade Mehmed Halil Efendi tarafından fenni, edebi, zirai ve ticari konuları içeren ve haftada bir yayınlanması planlanan Füyuzat-ı Kürdiye adlı, Kürtçe ve Türkçe çıkarılmak istenen bir gazete bu kayıtlar arasındadır (Cilt 3, s. 76). 1914 yılına ait Fransızca hazırlanmış nüfus istatistikleri Bitlis, Diyarbekir, Erzurum, Harput, Sivas ve Van vilayetlerini kapsar; 1919'da ise Harput'taki (Elaziz) Kürtlerden itimat edilen yüz-yüz elli kadar süvariye dair kayıtlar yer alır (Cilt 3, s. 117).