Harput

Harput، لە دابەشکاریی کارگێڕیی عوسمانیدا، سەر بە ئەیالەتی Diyarbekir بووە، سنجاقێک (لیوا) و قەزایەک بووە کە ژمارەی دانیشتووانی کورد تێیدا زۆر بووە؛ لە بەڵگەنامەکانی ئەرشیفی عوسمانیدا، هەندێک جار بە شێوەی "Harbrud" تۆمار کراوە (بەرگی 3، ل. 22). لە بەڵگەنامەکانی سەردەمی دواتردا، Harput بە ناوی "Elaziz" (Elazığ)یش ناوی لێبراوە (بەرگی 3، ل. 117)؛ لە گەڕان بەدوای ناوی شوێنەکاندا، Mamüretülaziz و Harput پێکەوە باس کراون (بەرگی 3، ل. 77).

پێگەی کارگێڕی

Harput، لە سەدەی 16هەمەوە بە شێوەیەکی ڕێک و پێک لە نێوان سنجاقەکانی ئەیالەتی Diyarbekirدا هەژمار دەکرێت. لە دەفتەری Vilayet-i Diyar-i Bekr ve Arap ve Zü'l-Kadiriyyeی ساڵی 937/1530دا، تۆمارەکانی تاهریری تایبەت بە Harput لەگەڵ سنجاقەکانی وەک Amid، Mardin، Ergani، Çermik، Siverek، Kiğı، Çemişgezek، Ruha جێگەیان گرتووە (بەرگی 3، ل. 20). لە دەفتەرێکی تاهریری تردا کە لە هەمان چوارچێوەدا پارێزراوە، داهاتی گوندەکانی لیوای Harputی سەر بە Diyarbekir و بڕگەکانی باج بە شێوەیەکی ورد تۆمار کراون (بەرگی 3، ل. 21). Harput، لەگەڵ Hasankeyf، Çemişgezek، Siverek، Ergani، Nusaybin، Akçakale و Sincar، لە پلەی سنجاقە کلاسیکییەکانی عوسمانیدا هەڵسەنگێندراوە (بەرگی 3، ل. 51)؛ لە لیستەکانی دابەشکاریی کارگێڕیدا کە لە پۆلێنکردنی Kamil Kepeciدان، وەک یەکێک لە یەکە کارگێڕییەکانی سەر بە ویلایەتی Diyarbekir نیشان دراوە (بەرگی 3، ل. 50).

دەفتەرەکانی تاهریر

Harput، بابەتێکی گرنگی تۆمارەکانی تاهریرە. لە سندووقی بەڕێوەبەرایەتی گشتی تاپۆ و کەدەسترۆ (TK.GM.d)دا، دەفتەرەکانی تاهریری Harput، Çemişgezek و Kiğı لە ژێر ناونیشانێکی جیاوازدا تاوتوێ دەکرێن؛ لەم چوارچێوەیەدا، سەرچاوەکانی وەک دەفتەری ئیجمالی Harput (Harbrud İcmal) ژمارە 264 و دەفتەرە موفەسسەڵەکانی Çemişgezekی سەدەی 16هەم، پێکهاتەی کارگێڕی و دارایی ناوچەکە بەڵگەدار دەکەن (بەرگی 3، ل. 22). لە دەفتەرەکانی ئیجمالدا، دەبینرێت کە لیواکانی Van، Bitlis، Harbrud (Harput)، Atak و Çemişgezek پێکەوە تۆمار کراون (بەرگی 3، ل. 22). هەروەها، دەفتەرێکی عەواریزی ساڵی 1056/1646، بۆ دیاریکردنی ماڵە عەواریزەکانی قەزای Harputی سەر بە ئەیالەتی Diyarbekir ڕێکخراوە و دەفتەرەکە بە پشتبەستن بە بنەمای گەڕەک، ناحیە و گوندەکانی سەر بەوان ڕێکخراوە؛ ئەم تۆمارانە زانیاری دەربارەی ناوی گەڕەک و گوندەکانی کوردنشین لە Harput پێشکەش دەکەن (بەرگی 3، ل. 30). لە نیوەی دووەمی سەدەی 16هەمەوە تا کۆتاییەکانی سەدەی 19هەم، Harput، لەگەڵ ناوچەکانی وەک Amid، Çemişgezek، Musul، Ruha، Van، بووەتە بابەتی سەدان تۆماری ڕوزنامچەی تیمار (بەرگی 3، ل. 29).

تۆمارەکانی وەقف و دارایی

تۆمارەکانی وەقف و دارایییش ڕووناکی دەخەنە سەر Harput. لە بەڵگەنامەکانی بەشی دارخانەی پۆلێنکردنی Cevdetدا، دەبینرێت کە فەرمانێک بۆ والی Diyarbekir نێردراوە سەبارەت بە گواستنەوەی دانەوێڵەی وەرگیراو بۆ کرێکارانی کانزای Ergani لە گوندەکانی Harput، بە ئاژەڵەکانی گوندەکان و بە کرێیەکی دیاریکراو (بەرگی 3، ل. 42). لە نێوان دەفتەرەکانی حورووفاتدا، تۆمارەکانی تایبەت بە Harput کە ساڵانی 1690-1812 دەگرێتەوە، دەدۆزرێنەوە؛ ئەم دەفتەرانە زانیاری دەربارەی ژیانی ئایینی، کلتووری و پەروەردەیی ناوچەکە لەخۆدەگرن (بەرگی 3، ل. 34).

بەڵگەنامەکانی سەدەی 19هەم

لە سەدەی 19هەمدا، کەرەستەی ئەرشیفی تایبەت بە Harput جۆراوجۆر دەبێت. لە نێوان بەڵگەنامەکاندا، سکاڵاکانی دانیشتووانی گوندێک لە Harput دەربارەی موختار و براکەی (بەرگی 3، ل. 60)؛ دۆخی ئابووری Diyarbekir و Harput لە دەوروبەری ساڵی 1845 و پڕۆژەیەک سەبارەت بە بەڕێوەبردنی کەشتیی هەڵمی لەسەر ڕووباری Fırat (بەرگی 3، ل. 61)؛ و تۆمارەکان سەبارەت بە کێشەکانی دروستکراو لەلایەن عەشیرەتی İmranlı و عەشیرەتی Rişvan لە دەوروبەری Harput (بەرگی 3، ل. 65) جێگەیان گرتووە. لە گەڕان بەدوای ناوی شوێنەکاندا، ئاماژە بەوە دەکرێت کە دەکرێت دەست بە ژمارەیەکی زۆر بەڵگەنامە بگات کە پەیوەندییان بە مێژووی کورد و کوردستانەوە هەیە، لە ڕێگەی ناوانەی وەک Diyarbekir، Bitlis، Malatya، Mamüretülaziz، Harput (بەرگی 3، ل. 77). لەم سەردەمەدا، Harput بووەتە گۆڕەپانی هەوڵەکانی چاپی کوردییش: ڕۆژنامەیەک بە ناوی Füyuzat-ı Kürdiye، کە لەلایەن Palutzade Mehmed Halil Efendiیەوە دەیانویست بە کوردی و تورکی دەربکرێت، بابەتە زانستی، ئەدەبی، کشتوکاڵی و بازرگانییەکانی لەخۆگرتبوو و پلانی بۆ دانرابوو هەفتانە جارێک بڵاوبکرێتەوە، لە نێوان ئەم تۆمارانەدایە (بەرگی 3، ل. 76). ئامارەکانی دانیشتووان کە بە فەڕەنسی بۆ ساڵی 1914 ئامادە کراون، ویلایەتەکانی Bitlis، Diyarbekir، Erzurum، Harput، Sivas و Van دەگرێتەوە؛ لە ساڵی 1919یشدا، تۆمارەکان سەبارەت بە نزیکەی سەد بۆ سەد و پەنجا سوارچاکی متمانەپێکراو لە کوردەکانی Harput (Elaziz) جێگەیان گرتووە (بەرگی 3، ل. 117).