İbn Cübeyr

ابن جبیر (ابوالحسن محمد)، جهانگرد و نویسنده اندلسی بود که در قرن دوازدهم میلادی زندگی می‌کرد. او با سفرنامه‌اش، یکی از شخصیت‌های پیشگام است که الگویی برای ادبیات جغرافیایی و سفر اسلامی شد که پس از او نوشته شد.

زندگی و وفات

ابن جبیر که اواخر عمر خود را در مصر گذراند، در سال 614 هجری قمری / 1217 میلادی در اسکندریه درگذشت (جلد 1، ص. 162).

سفرنامه او

مشهورترین اثر او، سفرنامه‌اش است که با نام‌های الرِحله، رحله ابن جبیر یا رحله الکنانی نیز شناخته می‌شود. این اثر، یکی از زیباترین نمونه‌های نوع خود محسوب می‌شود و الگویی برای بسیاری از سفرنامه‌هایی شد که پس از او نوشته شدند. جهانگردان و نویسندگانی چون ابن بطوطه در رأس آنها، شریشی، عبدری و مقریزی از نقل قول‌های صفحات متعدد از ابن جبیر ابایی نداشتند (جلد 1، ص. 162).

اهمیت اثر

ابن جبیر سفر خود را روز به روز ثبت کرده و کشورها و شهرهایی را که از آنها عبور کرده بود، همراه با جوامع انسانی ساکن در آنها بررسی کرده است و مشاهدات خود را با سبکی زنده و پویا منتقل کرده است. از این جهت، اثر او از جنبه‌های جغرافیایی، تاریخی، جامعه‌شناختی و فولکلوریک منبع مهمی است. این اثر همچنین به دلیل بررسی دقیق و مفصل سفرهای دریایی انجام شده در دریای مدیترانه در قرن دوازدهم میلادی، کشتی‌ها، دریانوردان، بنادر و گمرکات نیز ارزشمند است (جلد 1، ص. 162).

از آنجا که بخش مهمی از حجاز، مصر، سوریه، فلسطین و الجزیره که در مسیر سفر ابن جبیر قرار داشتند، تحت حاکمیت ایوبیان بودند، اثر او همچنین برای تاریخ اجتماعی ایوبیان منبعی ارزشمند محسوب می‌شود (جلد 1، ص. 162).

تأثیر بر منابع بعدی

ابن جبیر برای جغرافی‌دانان پس از خود نیز یک منبع مرجع بوده است. حمیری هنگام نگارش دانشنامه جغرافیایی خود را که بر اساس ترتیب الفبایی تنظیم شده بود، الرَوضُ المِعطار فی خَبَرِ الأَقطار، همراه با ادریسی و ابوعبید البکری از ابن جبیر نیز بهره برده است (جلد 2، ص. 46).