İbn Cübeyr

İbn Cübeyr (Ebü'l-Hasen Muhammed), XII. yüzyılda yaşamış Endülüslü bir seyyah ve müelliftir. Seyahatnâmesiyle, kendisinden sonra yazılan İslam coğrafya ve seyahat literatürüne örneklik etmiş öncü isimlerden biridir.

Hayatının son dönemlerini Mısır'da geçiren İbn Cübeyr, 614/1217 yılında İskenderiye'de vefat etmiştir (Cilt 1, s. 162).

En tanınmış eseri, er-Rihle, Rihletü İbn Cübeyr veya Rihletü'l-Kinânî isimleriyle de anılan seyahatnâmesidir. Bu eser, türünün en güzel örneklerinden biri kabul edilmiş ve kendisinden sonra yazılan çok sayıda seyahatnâmeye örneklik teşkil etmiştir. İbn Battûta başta olmak üzere Şerîşî, Abderî ve Makrîzî gibi seyyah ve müellifler, İbn Cübeyr'den sayfalarca iktibasta bulunmaktan çekinmemişlerdir (Cilt 1, s. 162).

İbn Cübeyr seyahatini gün gün kaydederek geçtiği ülkeleri ve şehirleri, buralarda yaşayan insan topluluklarıyla birlikte ele almış, gözlemlerini canlı bir üslupla aktarmayı seçmiştir. Bu yönüyle eseri coğrafî, tarihî, sosyolojik ve folklorik açılardan önemli bir kaynaktır. Eser ayrıca XII. yüzyılda Akdeniz'de yapılan deniz yolculuklarını, gemileri, denizcileri, liman ve gümrükleri ayrıntılı biçimde ele alması bakımından da değer taşır (Cilt 1, s. 162).

İbn Cübeyr'in seyahat ettiği güzergâhta yer alan Hicaz, Mısır, Suriye, Filistin ve el-Cezîre'nin önemli bir kısmı Eyyûbî hâkimiyetinde olduğundan, eseri aynı zamanda Eyyûbîlerin sosyal tarihi için kıymetli bir kaynak niteliğindedir (Cilt 1, s. 162).

İbn Cübeyr, kendisinden sonraki coğrafyacılar için de bir başvuru kaynağı olmuştur. Himyerî, alfabetik sıraya göre düzenlenmiş coğrafya ansiklopedisi er-Ravżü'l-Miʿṭâr fî Ḫaberi'l-Âḳṭâr'ı kaleme alırken İdrîsî ve Ebû Ubeyd el-Bekrî ile birlikte İbn Cübeyr'den de yararlanmıştır (Cilt 2, s. 46).