İbn Havkal

İbn Havkal en-Nasîbî (Ebü’l-Kâsım Muhammed; ö. h. 367 / m. 977), aslen Nusaybinli olan ve Sûretü’l-arż adlı eseriyle tanınan bir coğrafyacıdır. Belh coğrafya okuluna bağlı olup Makdisî ile birlikte klasik coğrafya literatürünün en büyük temsilcilerinden biri sayılır (Cilt 2, s. 22). Doğum ve ölüm tarihleri hakkında kesin bilgi bulunmamakta, ölüm yılı yaklaşık h. 367 / m. 977 olarak verilmektedir (Cilt 2, s. 18).

Hayatı ve Eseri

İbn Havkal, Nusaybin, Musul ve Bağdat’ta bulunduktan sonra geniş seyahatlere çıkmıştır. H. 344 / m. 955 dolaylarında Mısır, Bilad-ı Rum ve Azerbaycan’ı; h. 350-358 / m. 961-969 yılları arasında Diyar-ı Fars, Horasan ve bugünkü Batı Türkistan’ı; h. 362 / m. 973’te ise Sicilya’yı dolaştı. H. 340 / m. 951 yılına doğru Ebû Zeyd el-Belhî’nin öğrencilerinden coğrafyacı İstahrî ile tanıştı; İstahrî’nin isteği üzerine onun, hocası Ebû Zeyd el-Belhî’nin Ṣuverü’l-eḳālîm adlı eserini esas alarak yazdığı Sûretü’l-arż adlı kitabını kaleme aldı (Cilt 2, s. 18).

Sûretü’l-arż uzun bir çalışmanın ürünü olup, ikisi müellifin kendi hayatında olmak üzere üç kez telif edilmiştir; günümüze ulaşan nüshalardan anlaşıldığına göre bunların ilki Seyfüddevle el-Hamdânî’ye sunulmuştur. Eserde bir girişin ardından sırasıyla Arap yarımadası, Basra körfezi ve çevresi, Kuzey Afrika, Endülüs, Sicilya, Mısır, Suriye, Akdeniz, el-Cezîre ve Irak; ikinci bölümde ise İran, Azerbaycan, Sind, Horasan, Sicistan, Hazar denizi çevresi ve Batı Türkistan ele alınır ve her bölgenin haritası verilerek açıklaması yapılır. İslâm coğrafyacılarının eserleri arasında çeşitli bölgelerde üretilen ve ticareti yapılan mallara dair en çok ve en sağlam bilgileri veren kitap onun eseridir (Cilt 2, s. 18).

Kürtlere Dair Kayıtları

İbn Havkal, eserinde Kürtlere dair zengin bilgiler aktarır ve ona göre Kürt aşiretlerinin sayısı oldukça fazladır. Fars bölgesinde Kürt yerleşimleri, “zumm” adı verilen idarî birimler ve aşiret isimleri üzerinde durur; Fars’taki zummların sayısını beş olarak verir ve en büyüğünün Zummu Ramîcan olarak da bilinen Cîleveyh Zummu olduğunu söyler. İsfahan sınırında yaşayan Mazencânîler’i bir Kürt kabilesi olarak tanıtır ve bu Kürtlerin koyun sahibi, durumları iyi ve zengin bir yaşam süren topluluklar olduğunu kaydeder (Cilt 2, s. 18-19). Huzistan’dan söz ederken halkı çoğunlukla Kürtlerden oluşan Lor adlı bir beldeyi anlatır; burayı verimli ve havası dağ havası olan bir yer olarak betimler (Cilt 2, s. 18).

Müellif, Fars Kürtlerinin yol kesme ve güvenlik konusundaki rolüne de değinir: kimi nahiyelerde kafilelerin güvenliğini sağlayıp yolları koruyan Kürt liderlerden, kimi yerlerde ise yolculara korku salan, Sultan’ın maaş vermesine rağmen yol kesen ve nihayet gücü kırılarak ülkenin çeşitli yerlerine dağıtılan Kürt topluluklarından bahseder (Cilt 2, s. 19-20). Horasan’ın şehir ve köyleri arasındaki çöllerde deve ve koyun çobanı Kürtlerin oturduğunu, Kuhistan’da deve sahibi Kürtlere ait evler bulunduğunu da kaydeder. Kirman ile Fars arasındaki Kufs Dağları’nda geniş bir Kürt memleketinin yer aldığını belirtir ve bu dağların sınırlarını ayrıntılı biçimde tarif eder (Cilt 2, s. 20, 69).

Kaynak Değeri

İbn Havkal’ın eseri, İstahrî’nin eserinden sonra Kürtler hakkında en önemli kaynaklardan biridir (Cilt 2, s. 20). Kendisinden sonraki coğrafyacılar için de temel bir başvuru kaynağı olmuş, İdrisî’nin yararlandığı müellifler arasında yer almıştır (Cilt 2, s. 25). Sûretü’l-arż’ın tahkikli neşri J. H. Kramers tarafından yapılmıştır (Cilt 1, s. 215).