Asur

Asur (Asurlular, Asuriler), Mezopotamya'nın kuzeyinde, özellikle Dicle vadisi ve Ninova çevresinde hüküm sürmüş, antikçağ ve sonrasının kaynaklarında Kürt coğrafyasının kadim kavimleri arasında anılan bir halktır. Adı, bölgenin tarihî adlandırmalarında (Asuristan, Cezîretu Aşûr, Asurya) ve daha sonraki dönemlerde Kürdistan olarak anılacak coğrafyanın geçmişinde önemli bir yer tutar.

Antikçağ kaynaklarında Asurlular, bölgenin diğer büyük kavimleriyle birlikte sıkça zikredilir. Sicilyalı Diodorus, eserinde Medler, Persler ve Babillilerle birlikte Asurluları da zengin bilgilerle anar (Cilt 1, s. 28). Benzer şekilde, antik dünyanın ilk sistematik ve evrensel tarihi sayılan Eusebius Kroniği'nde de Keldaniler, Asurlular, Medler ve Lidyalılar gibi kavimler birlikte ele alınır (Cilt 1, s. 36).

Asur'un coğrafi ve siyasi hâkimiyeti, Ermeni tarih anlatılarında da yansımasını bulur. Ermeni tarihçi Moses Khorenatsi'nin aktardığı rivayete göre Asur kraliçesi Semiramis, kuzeydeki bir sayfiye yerine geldiğinde Asuristan'da kral naibi olarak Medlerin kralı ve din adamı Zerdüşt adında birini bırakmıştır (Cilt 1, s. 76, 77). Aynı eserde Khorenatsi, Van Gölü'nün güneyine düşen bölge için Korduats'i terimini, dağlık bir bölge içinse Korduk adını kullanır (Cilt 1, s. 77).

Erken Hristiyanlık anlatıları da Asur'a yer verir. Sasani kralı II. Şapur döneminde Hristiyanlara karşı yürütülen kovuşturmalarda şehit edilen Mar Qardagh'ın tarihi, dördüncü yüzyıla dair detaylarıyla Irak ve Kürdistan'ın kültürel dünyası hakkında bilgi sunar; bu metinde Kürtler doğrudan anılır ve Mar Qardagh'ın ebeveynlerinin menşei Hazza adlı bir Asur köyüne dayandırılır (Cilt 1, s. 58).

İslamî dönem coğrafya kaynaklarında bölgenin adlandırılmasında Asur izi sürer. Asur krallarının dayandığı topraklardan hareketle el-Umerî, Asur krallarının bu ismi İslam'dan önce kullandığını ve bu yörelerin sonradan Cezîretu Aşûr olarak bilinegeldiğini söyler; bununla birlikte zamanla el-Cezîre ismi daha yaygın kullanılan ad olmuştur (Cilt 2, s. 61, 62).

Osmanlı matbuatı ve süreli yayınlarında ise Asur, Kürtlerin etnik kökeni ve bölgenin tarihî katmanları tartışmasında belirgin biçimde yer alır. Bu kaynaklara göre Cezire ve Asurya bölgeleri, yazılı tarihin olmadığı çağlarda Asur bin Sam ile sonrasında Fars kavimlerinin meskeniydi (Cilt 4, s. 101). "Asuriye/Asurya" Asya'nın kadim memleketlerinden sayılır; bugünkü Kürdistan dağlarını kapsadığı, zamanla bu adın unutularak memleketin Ari kavimlerden Kürtlerle meskûn olup Kürdistan adını aldığı; Asurilerin büsbütün yok olmayıp hâkim bir kavmin dilini kabul ederek onlarla karıştığı ve bu karışımdan Kürt kavminin doğmuş olabileceği ihtimali dile getirilir (Cilt 4, s. 103).

Yine bu yayınlarda, tarihin en eski çağlarında Ninova'daki Asurilerin egemenliği vurgulanır: bölge önce Asuri hâkimiyeti altında görülmüş, bu hükümranlığın sona ermesiyle Ninova ile birlikte Medya hükümdarlarının, ardından Keyhüsrev'in egemenliğine geçmiştir (Cilt 4, s. 112). Babil taraflarından gelmiş olan Asurilerin Ninova ve Dicle vadisinde hüküm sürdüğü; Kürtlerin Ari kavimlerden olmaları sebebiyle ne Asurilerin ne de Medyalıların torunları olamayacağı, ancak Kürtçede Asuri ve Keldani dillerinden alınmış birçok kelimenin görüldüğü kaydedilir (Cilt 4, s. 111). Bölgedeki Nasturi ve Keldani topluluklarının ise eski Keldanilerin ve Süryanilerin torunları olduğu belirtilir (Cilt 4, s. 112). Bazı kaynaklar bu çizgiyi sürdürerek, bölgede yaşayan Süryanileri ve Nesturileri Asurilerin torunları olarak niteler (Cilt 4, s. 177).