Asur

ئاسورییەکان (ئاشورییەکان، ئاشورییەکان) گەلێکن کە لە ناو گەلانی کۆنەکانی جوگرافیای کوردیدا لە سەرچاوە کۆنەکان و دواڕۆژدا یادی دەکرێتەوە، کە لە باکووری میزۆپۆتامیا، بەتایبەت لە دەوروبەری دۆڵی دیجل و نەینەوا، حوکمڕان بوون. ناوەکە لە ناو ناو ناوبانگەکانی مێژوویی ناوچەکە (آشوریستان، جەزیرەتوو ئاشوری، ئاسوری) و لە سەردەمەکانی دواتر بە کوردستان ناسراوە. ## سەرچاوە کۆنەکان و ئەرمەنییەکان لە سەرچاوەکانی کۆنەکاندا ئاسورییەکان زۆر جار لەگەڵ گەلانی گەورەی ناوچەکەدا باس دەکرێن. دیۆدۆرۆسی سیسیلی لەگەڵ مادەکان و فارسەکان و بابلیان، ئاسورییەکانیشی بە زانیارییەکی دەوڵەمەندەوە یاد دەکاتەوە (جلد ١، پەڕە ٢٨). پاشا سامیرامیسی پاشای ئاسوری لە وڵاتی ئاسوریستاندا وەک جێگری پاشا پاشای مادەکان و پیاوێکی ئایینی بە ناوی زەردشت جێهێشت کاتێک لە شوێنێکی باکووردا بوو (جلد ١، ٧٦، ٧٧). مێژووی مار قەرەدەغ کە لە سەردەمی شاپوری دووەمی پاشای ساسانی لە دەستدرێژییەکانی دژ بە مەسیحییەکان شەهید بوو، بە وردەکارییەکانی سەدەی چوارەم زانیاری لەسەر جیهانی فەرهەنگی عێراق و کوردستان دەدات، کە تێیدا کوردەکان ڕاستەوخۆ باس دەکرێن و پشت دەبەستێت بە گوندێکی ئاسوری بە ناوی حازەی دایک و باوکی مار قەڕدەغ (جلد 1، لاپەڕە 58). لە سەرچاوەکانی جوگرافیای سەردەمی ئیسلامیدا شوێنەواری ئاسوری لە ناوبردنی ناوچەکە هەیە. لە ناوچەکانی کە پاشاکانی ئاسوری پشت دەبەستبوونەوە، عومەری دەڵێت پاشاکانی ئاشوری ئەم ناوەیان پێش ئیسلام بەکار هێناوە و ئەو ناوچانە دواتر بە جەزیرەت ئاسوری ناسراون، لەگەڵ ئەوەشدا بە تێپەڕبوونی کات ناوی ئەلجەزیرە زیاتر بووە ناوێکی بەکارھێنراو (کلتی ٢، لاپەڕە ٦١، ٦٢). لە ڕۆژنامە عوسمانییەکاندا ئاسور لە بارەی باسکردنی ڕەگەزنامەی کوردەکان و توێژینەوەکانی مێژوویی ناوچەکەدا بە شێوەیەکی بەرچاو هاتووە. بەپێی ئەم سەرچاوانە ناوچەکانی جەزیرە و ئاسوریاش لە سەردەمەکانی بێ مێژوو نووسراو دا دانیشتووی گەلانی فارس بوو کە لەدوای ئاسور بن سام (کلتی ٤، پەڕە ١٠١). "ئاشوری/ئاشوریا" لە وڵاتانی کۆنی ئاسیا دادەنرێت، کە چیاکانی کوردستانی ئەمڕۆی گرتووەتەوە، بە تێپەڕبوونی کات ناوەکە لەبیرکرایەوە و وڵاتەکە لەگەڵ کوردەکانی خەڵکی ئاری نیشتەجێ بوو و ناوی کوردستانی وەرگرتووە، ئەگەری ئەوە دەردەکەوێت کە ئاسورییەکان تێکەڵیان کردوە و زمانی گەلێکی دەسەڵاتداریان وەرگرتوە و لەو تێکەڵەدا خەڵکی کورد لە دایک بوون (کلتی ٤، پەڕە ١٠٣). ئەم کتێبانە باس لە دەسەڵاتی ئاشورییەکان دەکەن لە کۆنترین سەردەمی مێژوودا: ناوچەکە سەرەتا لەژێر دەسەڵاتی ئاسورییەکاندا بوو، لە کۆتایی ئەم دەسەڵاتەدا لەگەڵ نەینەوا دەسەڵاتدارانی میدیایی و دواتر کەیخوسرۆڤ بەسەریدا هات (کلتی ٤، لاپەڕە ١١٢). ئاماژە بەوەشکراوە، کە ئاشورییەکان کە لە باڵیندا هاتوون، لە دۆڵی نەینەوا و دیجلێدا حوکم دەکەن؛ کوردەکان بەھۆی ئەوەی کە خەڵکی ئەری بوون، نەوەی نە ئاشوری و نە میدیایی نین، بەڵام لە کوردیدا زۆر وشەی وەرگیراو لە زمانی ئاشوریو کڵدانی تێدەگات (کلتی ٤، لاپەڕە ١١١). هەندێك سەرچاوە ئەم هێڵە بەردەوامە و دەڵێن سوریەکان و نیستورییەکان کە لەو ناوچەیەدا دەژین، نەوەی ئاشوریەکانن.