Meyyâfârikîn

Meyyâfârikîn, Yukarı Mezopotamya'da, Diyarbekir bölgesinde yer alan tarihî bir şehirdir. Orta Çağ'da Mervânî hanedanının başkenti olmuş, çevresindeki Âmid ve Cizre ile birlikte hanedanın siyasi ve kültürel merkezini oluşturmuştur.

Şehrin köklü bir tarihi vardır. Tarihçi İbnu'l-Ezrak, Târihu Meyyâfârikîn adlı eserini kaleme alma nedenini açıklarken şehrin geçmişini şöyle özetler: kentin kuruluşunu ve onu ilk kimin kurmaya başladığını, Romalılar elinde olduğu dönemden Farsların eline geçişine, ardından Romalılar tarafından geri alınışına ve Hicrî 18 yılında Müslümanlar tarafından fethedilinceye kadar Romalıların egemenliğinde kalışına kadar uzanan olayları anlatmayı amaçladığını belirtir. Aynı eserde Emevî ve Abbasî halifeleri zamanında Meyyâfârikîn'in hangi halife döneminde kimin tarafından idare edildiğini, halifelerin yönetiminden ayrılıp bağımsız olduktan sonra da Hicrî 572 yılına kadar şehri kimlerin yönettiğini ele alacağını ifade eder (Cilt 1, s. 133).

Şehir, asıl önemini Mervânî Devleti döneminde kazanmıştır. Mervânî Devleti'nin asıl kurucusu sayılabilecek Ebû Ali el-Hasan b. Mervân, 4 Zilkade 387 (8 Kasım 997) tarihinde Bâbu'l-Mâ (Dicle Kapısı)'ndan Amid şehrine girerken öldürülmüştür (Cilt 1, s. 130). Mervânîler döneminde Meyyâfârikîn'in yanı sıra Âmid ve Cizre de bayındır hale getirilmiştir; Nasruddevle, hanedan mensupları için evlerin yanında bahçeler, su dolapları, kanallar, cami, saat kulesi, han, hamam, bimaristan ve köprü gibi kamu hizmeti sunan eserler inşa ettirmiş, Mervânîler'in diğer şehri olan Âmid'in surlarında birçok burcu yeniden yaptırıp tamir ettirmiş ve buraya bir mescit eklemiş, ayrıca Cizre surlarında da onarımlar yaptırmıştır (Cilt 1, s. 131).

Mervânîler bölgenin yeni ve belirleyici siyasi aktörü haline gelen Selçuklularla yakın ilişki içine girmiş, tüm siyasetlerini onlara endeksli biçimde kurmaya başlamışlardır (Cilt 1, s. 131). Zi'l-Hicce 463 / Ağustos 1071'de Alparslan ile Bizans İmparatoru arasında yapılan savaşta Mervânî ordusu Alparslan'ın yanında yer almış ve savaşın galibi olmuştur; ancak Alparslan'ın dönüşte Ahlât ve Malazgirt'e kendi valilerini ataması sonucu bu iki önemli şehir Mervânî idaresinden çıkmıştır. Nizâmeddîn'in yönetiminde bölgenin refah düzeyi en üst seviyeye ulaşmışsa da, Mervânîler'in yıkılmasıyla bölgenin kaderi değişmiş, huzur ve refah seviyesi giderek düşmüştür (Cilt 1, s. 132).

Meyyâfârikîn aynı zamanda önemli bir ilim ve tarih yazıcılığı merkeziydi. Şehrin tarihi için en değerli kaynak, tarihçi İbnu'l-Ezrak'ın yukarıda anılan Târihu Meyyâfârikîn adlı eseridir; bu eser hem şehir hem de Mervânîler için en önemli kaynaklardan biridir ve İbnu'l-Ezrak Nizâmeddîn'den sonra gelen Nâsıruddevle Mansûr idaresindeki Mervânî Devleti'nin Selçuklular tarafından yıkılışını da kaydetmiştir (Cilt 1, s. 132). Meyyâfârikîn, sonraki dönemlerde gezginlerin Bidlis, Duneyser, Erzen ve Mardin gibi eski Mervânî şehirlerinde Mervânîler döneminden kalan âlimlerle görüşüp bilgi derlediği geniş bir Mervânî kültür havzasının parçasıydı (Cilt 1, s. 136).