Roma

Roma (Roma İmparatorluğu), İslam öncesi Kürt tarihinin geçtiği başlıca siyasi güçlerden biridir. Doğu seferleri ve İran imparatorluklarıyla münasebetleri nedeniyle Latince ve Grekçe kaynaklar, Kürt coğrafyasının antik dönemine ışık tutan önemli bir kaynak grubu oluşturur.

Grekçe ve Latince kaynaklar daha çok siyasi olaylarla ilgilendiklerinden içerik bakımından zaman zaman birbirlerini tekrar etseler de, bu kaynaklara yalnızca tarihsel bilgiler açısından değil, aynı zamanda tarihi coğrafya açısından da başvurmak gerekir (Cilt 1, s. 21). Roma ile Persler/Sasaniler arasındaki ilişkiler, kilise tarihleri ve Hristiyan şehitlerine dair kayıtlarla birlikte antik dönem Kürt tarihyazımını doğrudan ilgilendirir. Nitekim dördüncü yüzyıldaki Sasani-Roma mücadelesine değinen Ammianus Marcellinus’un andığı Zap halkı gibi yerel topluluklar bu kaynaklar üzerinden tespit edilebilmektedir (Cilt 1, s. 19). Bu çerçevede Mardia, Media, Kardukhia (Corduene), Adiyabene ve Armenia gibi tarihi coğrafyalar Kürtleri hem tarihsel hem de sosyo-kültürel olarak ilgilendirmektedir (Cilt 1, s. 20).

Roma’nın bir dünya gücü olarak yükselişi, Polybios’un MÖ 264-146 dönemini anlattığı Historíai adlı eserinde Kartaca’nın düşüşü ve Yunanistan’ın Roma tarafından tahakküm altına alınması gibi olaylarla birlikte ayrıntılı biçimde aktarılır (Cilt 1, s. 28). Titus Livius’un MÖ 753’ten kendi dönemine uzanan Ab Urbe Condita (Roma Tarihi) adlı kapsamlı eseri ise Persler, Armenia ve Mezopotamya ile bu coğrafyaların yerel halkına dair mühim bilgiler içerir (Cilt 1, s. 45).

Roma’nın doğuya doğru genişlemesi, bugün Kürtlerin yoğun yaşadığı coğrafyayı doğrudan kapsamıştır. Dio Cassius, Fırat’tan Corduene sınırlarına kadar uzanan, Dicle’nin batısındaki coğrafyanın Roma işgaline uğradığını anlatır (Cilt 1, s. 35). Cornelius Tacitus’un Annales’ine göre Roma imparatorluğu MS 59’da Parthlara karşı savaşırken general Corbulo, Armenia’da Artaxata’yı ele geçirmiş, Tigranokert’i işgali planlamış ve yoluna çıkan yerel unsurlara şiddet uygulamış; halk dağların yüksek kesimlerine ve mağaralara sığınmış, Tacitus’un “haydutluk” yaptığını söylediği Mardiler de benzer bir kadere maruz kalmıştır (Cilt 1, s. 48). Eutropius ise Traianus’un 114 yılında Armenia ile birlikte Corduene, Mardia ve Media’yı ve Mezopotamya’da pek çok bölgeyi Roma’nın tahakkümü altına aldığını; Septimius Severus döneminde de Adiyabenelilerin ve Arapların bozguna uğratıldığını kaydeder (Cilt 1, s. 50).

Roma-Pers/Sasani mücadelesi bölgeyi derinden ve sürekli biçimde etkilemiştir. MS 298/99’da Perslerle Romalılar arasında varılan antlaşmayla Zabdikene gibi yerler Roma’ya bağlanmış, Zintha kalesi Media ile Armenia arasında sınır kabul edilmiş ve bu vesileyle Corduene’nin siyasi pozisyonuna dair bilgiler edinilebilmiştir (Cilt 1, s. 40). Buna karşılık imparator Julian’ın ölümü üzerine tahta geçen Jovian’ın II. Şapur ile yaptığı barış antlaşmasıyla Roma; Zabdicena, Carduena, Rhemena ve Zelena bölgelerini ve buralardaki 15 kaleyi Perslere bırakmak, ayrıca Armenia’nın büyük bölümünün Perslerin eline geçmesine rıza göstermek zorunda kalmıştır (Cilt 1, s. 37).

Procopius, özellikle Sasani şahları I. Kawad ve oğlu I. Hüsrev dönemlerindeki Sasani-Roma savaşlarını canlı betimlemelerle aktarmış ve bu savaşlar esnasında sınır boylarında kalıp iki imparatorluğun da hışmına maruz kalan halkın durumuna dair ayrıntılı bilgiler vermiştir (Cilt 1, s. 39). Theophylact Simocatta’nın aktardıkları da bu tabloyu tamamlar: Pers-Roma savaşlarının cereyan ettiği Arzanene, Corduene ve Armenia coğrafyalarının ahalisi, her iki imparatorluk arasında sıkışmış bir vaziyettedir (Cilt 1, s. 41). Strabon ise bu coğrafyaya yönelik nüfus hareketlerine örnek olarak, Eretrialıların Persler tarafından tehcir edilerek Gordyene’ye yerleştirildiklerini zikreder (Cilt 1, s. 31).