Ali Emirî

Ali Emirî (Ali Emiri Efendi), Osmanlı arşivinde kendi adıyla anılan belge tasnifi, çıkardığı Osmanlı Tarih ve Edebiyat Mecmuası ve Fatih Millet Kütüphanesi'ndeki kitap koleksiyonuyla tanınan âlim, yayıncı ve koleksiyonerdir (Cilt 3, s. 47; Cilt 4, s. 224; Cilt 4, s. 52). Kürt tarihi araştırmaları bakımından önemi, hem adını taşıyan arşiv tasnifinin Kürt şehirleri ve aşiretlerine dair zengin belgeler barındırması hem de yayıncılığında Diyarbekir'e ayırdığı geniş yerdir (Cilt 3, s. 46; Cilt 4, s. 224).

Ali Emirî Tasnifi

Osmanlı arşivindeki Ali Emiri tasnifinde bulunan belgeler yalnızca siyasi ve askeri meselelerle ilgili konuları değil, aynı zamanda bölge iktisadına dair kayıtları da içerir (Cilt 3, s. 47). Tasnifin, Kürt tarihinin sosyal, siyasal ve ekonomik hayatıyla ilgili önemli bilgileri bünyesinde barındırdığı ifade edilir (Cilt 3, s. 48).

Bu tasnif çerçevesindeki kayıtlar arasında Kürt şehirlerindeki medrese dereceleri ve müderris ücretlerine ilişkin belgeler yer alır; örneğin Diyarbekir'in merkez kazası Amid'deki Şucaiye Medresesi'nde 1119/1707 tarihinde Seyid Abdurrahman'ın 30 akçe ile müderrislik yaptığı ve görevini kendi rızasıyla devrettiği izlenebilmektedir (Cilt 3, s. 46). Aynı belgelerde Kürt aşiretlerinin tabi oldukları mukataalar ve ödedikleri vergi miktarlarına dair kayıtlar da bulunmaktadır; örneğin Halep hazinesine tabi Ekrad aşiretlerinden Reşi, İzzeddin ve tevabihi mukataasının tevcihine dair kayıt bunlardandır (Cilt 3, s. 46). Arşivin maliye kayıtları bakımından da İbnülemin ve Cevdet tasnifleriyle birlikte Ali Emiri tasnifinde maliyeye ait ahkâm defterleri parçalarına rastlamak mümkündür (Cilt 3, s. 30). Tasnifteki belgeler ayrıca Bayezid sancakbeylerinin atanma ve azillerine dair kayıtlar gibi, Kürt beylerinin iktidar mücadelelerini yansıtan malzeme içerir (Cilt 3, s. 47).

Yayıncılığı

Osmanlı Tarih ve Edebiyat Mecmuası'nın imtiyaz sahibi Ali Emiri Efendi'ydi ve dergide yazılan yazıların büyük bir kısmı ona aitti (Cilt 4, s. 224). Ali Emiri'nin dergiyi yayınlama maksadı, Osmanlı Devleti'nin tarih ve edebiyatı ile Osmanlı ve Türk diline dair çalışmaları yetersiz bulmasıydı (Cilt 4, s. 224). Dergide Diyarbekir doğumlu şairlerin manzumelerine geniş yer vermiş, bu çerçevede Diyarbekirli Sırri Hanım'a ait eserler dergide özellikle yer almıştır; Diyarbekir'le ilgili yazılardan biri de eskiden Diyarbekir'de bulunan bir kütüphaneye dairdir (Cilt 4, s. 224).

Ali Emiri Efendi ayrıca, 1894-1928 yılları arasında yayınlanan günlük siyasi ve ilmi gazete İkdam'ın yazar kadrosunda Samih Rıfat, Abdurrahman Şeref, Selim Sırrı, Rıza Nur ve Hüseyin Cahit gibi isimlerle birlikte yer almıştır (Cilt 4, s. 202).

Kitap Koleksiyonu

Fatih Millet Kütüphanesi'ndeki "Ali Emiri Efendi kitapları" koleksiyonu, Osmanlı tarih yazmalarının nüshalarını barındıran başlıca koleksiyonlar arasında anılır; kaynaklarda kimi eserlerin nüshalarının bu koleksiyonun Tarih kısmında (örneğin Nu. 552/1 ve Nu. 131 numaralı kayıtlarla) bulunduğu belirtilir (Cilt 4, s. 52). Koleksiyon, Bayezid Devlet Kitaplığı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi ve Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi gibi kurumlarla birlikte, Kürtlere dair malumat içeren Osmanlı kroniklerinin nüshalarına ev sahipliği yapan merkezler arasında sayılır (Cilt 4, s. 52).