Ali Emirî

عەلی ئەمیری (عەلی ئەمری ئێفەندی) زانا و بڵاوکەرەوەو کۆکەرەوەیە کە بە دەستنیشانکردنی ئەو بەڵگەنامەیە ناسراوە کە ناوەکەی لە ئەرشیفی عوسمانی دا هاتووە و لە کۆلێکسیۆنی کتێبەکانی لە گۆڤاری مێژوو و ئەدەبی عوسمانیدا و کتێبخانەی نەتەوەیی فاتیحدا بڵاوکراوەتەوە (جولەی ٣، لاپەڕە ٤٧؛ جولەی ٤، لاپەرە ٢٢٤؛ جولی ٤، لپەڕە ٥٢). لە ڕووی توێژینەوە مێژووییەکانی کوردەوە گرنگیی ئەو شوێنە فراوانەیە کە ناوەندی ئەرشیف کە ناوی هەڵگرتووە، بەڵگەنامەی دەوڵەمەند لەسەر شار و خێڵەکانی کورد تێدایە و لە بڵاوکردنەوەیدا بۆ دیاربەکیر تەرخان کردووە (جولەی ٣، ٤٦؛ جولەی ٤، ٢٢٤). پۆلێنکردنەکە باس لەوە دەکرێت کە لە چوارچێوەی مێژووی کورددا زانیاری گرنگ هەیە سەبارەت بە ژیانی کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابووری (جولەی ٣، لاپەڕە ٤٨). لە نێو تۆمارەکانی ئەم پۆلێنکردنە، بەڵگەنامەکان سەبارەت بە پلەکانی مەدرەسە و مووچەی بەڕێوەبەری شارەکانی کورد دەگرێتەوە، بۆ نموونە لە مەدرێسی شۆکایەی لە ئامید، کە قەزای ناوەندی دیارەبەکیرە، لە ساڵی ١١١٩/١٧٠٧دا، سەید عەبدولڕەحمان بە ٣٠ ئەکسە بەڕێوەبرد و بە ڕازیبوونی خۆی ئەرکەکەی ڕادەستی کرد. (جلد ٣، لا ٤٦). لە هەمان بەڵگەنامەکاندا تۆمارکردنی مۆکەتاتەکان و بڕە باجەکانی کە خێڵەکانی کورد بەردەستە؛ بۆ نموونە تۆمارکردنی موکەتای ڕەشی، عیزەدین و توباهی لە خێڵەکانى ئیکراد کە لە خەزێنەی ھەەلەپە بەردەستن (جلد 3، لاپەڕە 46). لە ڕووی تۆمارە داراییەکانى ئەرشیڤدا دەکرێت پارچەیەک لە کتێبەکانى ئەحکامى تایبەت بە دارایی لە پۆلێنەکانی ئیبنولیمین و جەودەتدا ببینرێت (جلدی 3،لاپەڕە 30). بەڵگەنامەکان لە پۆلێنەکەدا ئەو بابەتانەی تێدایە کە خەباتەکانی دەسەڵاتی گەورەکانی کوردیان دەردەخات، وەک دەستنیشانکردنی پەیکەرەکانی بایزید و تۆمارکردنی ئازیزەکان (جلد 3، لاپەڕە 47). ئامانجی بڵاوکردنەوەی گۆڤارەکە، ئەوەی بوو کە دەوڵەتی عوسمانی بە کارەکانی سەبارەت بە مێژوو و ئەدەبیات و زمانی عوسمان و تورک بێبەش بوو (جولەی ٤، ٢٢٤). عەلی عەمیرە ئەفەندی لە ڕۆژنامەی سیاسی و زانستی ڕۆژانەی کە لە ساڵانی 1894-1928دا بڵاوبووەوە، لە کادرێکی نووسەرانی (ئیدام) دا بە ناوی (سامیح ریفات) ، (عەبدولڕەحمان شەریف) ، سلیم سەریری، (رەزا نور) و (حوسەین کاکاهیت) بەشداری کردووە. کۆلێکسیۆنی کتێب کۆیلێکسیۆن کتێب کۆلکەی کتێبی "کتیبەکانی عەلی ئەمیری ئێفندی" لە کتێبخانەی نەتەوەیی فاتیحدا لە کۆلەکسیۆنە سەرەکییەکانی کە کۆپیەکانی نووسینی مێژوویی عوسمانیی تێدایە، ئاماژە بەوە دەکرێت کە کۆپەکانی هەندێک لە بەرهەمەکان لە بەشی مێژوویی ئەم کۆلێشنەدا هەن (بۆ نمونە ژمارە 552/1 و ژمارە 131). کۆلێکسیۆنەکە لە ناو ئەو ناوەندەدایە کە کۆپیەکانی خۆنانی عوسمانی کە زانیاری لەسەر کوردەکان تێدایە، لەگەڵ کتێبخانەی دەوڵەتی بایزید، کتێبخانەی کۆشکی تۆپکپی و کتێبخانەی دامەزراوەی مێژووی تورک.