Halep

Halep, Ortaçağ İslam dünyasının önde gelen ilim ve siyaset merkezlerinden biri olan, bugün Suriye'nin kuzeyinde yer alan tarihî bir şehirdir. Kürt tarihinin kaynaklarında özellikle Eyyûbîler döneminin başlıca merkezlerinden biri olarak ve çok sayıda âlim ile tarihçinin doğduğu, yaşadığı veya vefat ettiği bir kent olarak öne çıkar.

Eyyûbî Dönemi Merkezi

Halep, Eyyûbîler döneminin önemli bir merkeziydi ve şehirde el-Melikü'z-Zâhir başta olmak üzere Eyyûbî hükümdarları hüküm sürdü. Herevî, savaş sanatına dair et-Tezkiretü'l-Hereviyye fi'l-Hiyeli'l-Harbiyye adlı eserini Halep Eyyûbî hükümdarı el-Melikü'z-Zâhir için kaleme almış; eser, Haçlı saldırılarına karşı başarılı bir savunmanın geliştirildiği Eyyûbîler döneminde yazılan, Ortaçağ'da savaş sanatı hakkındaki en önemli eserlerden biri olarak kabul edilmiştir (Cilt 1, s. 161). Şehrin siyasi cazibesi, gözden düşen bürokratlar için de bir sığınak işlevi görmüştür; nitekim el-Melikü'l-Âdil döneminde azledilip malları müsadere edilen İbn Memmâtî Halep'e kaçmış ve burada Eyyûbî hükümdarı el-Melikü'z-Zâhir'in himayesinde hayatını sürdürerek 606/1209'da bu şehirde vefat etmiştir (Cilt 1, s. 160).

Âlimler ve Tarihçiler

Şehir, dönemin tanınmış tarihçi ve âlimlerinin hayatlarının kesiştiği bir merkezdi. Eyyûbî tarihçisi Kemâleddin Ömer İbnü'l-Adîm 588/1192 yılında Halep'te doğmuş; ilmî faaliyetlerini Halep, Dımaşk, Kudüs, Bağdat ve Hicaz'da sürdürmüştür (Cilt 1, s. 175). Münzirî, hadis tahsili için İskenderiye, Dımaşk, Kudüs, Halep, Harran, Gazze ve Ruha'ya ilmî seyahatler düzenleyerek buradaki âlimlerden hadis dinlemiştir (Cilt 1, s. 174).

Selâhaddîn-i Eyyûbî'nin vefatının ardından pek çok âlim Halep'e yönelmiştir. Bahâeddin İbn Şeddâd 14 Safer 632'de (8 Kasım 1234) Halep'te vefat etmiştir (Cilt 1, s. 168). İzzüddîn İbn Şeddâd ise Halep hükümdarının ailesini Dımaşk'tan Halep'e götürmüş, 657/1259'da Meyyafarikin'i kuşatan Moğollarla barış müzakereleri yapmakla görevlendirilmiştir (Cilt 1, s. 185); kendisi Halep'te 613/1217 yılında doğmuştur (Cilt 2, s. 31). Çok yönlü âlim İbn Vâsıl Dımaşk, Kudüs, Halep, Kerek ve Hama'da Eyyûbî hükümdarlarının himayesinde ilmî faaliyetlerini sürdürmüş (Cilt 1, s. 186); İbnü'l-Kıftî de 646/1248'deki vefatına kadar Halep Eyyûbî hükümdarlarının vezirliğini yapmıştır (Cilt 1, s. 170).

Tarih Yazımının Odağı

Halep, bu döneme dair tarih yazımının da odağındaydı. Halepli Şii tarihçi İbn Ebî Tayyi'nin (ö. 627/1230) Ma'âdinü'z-Zeheb fî Târihi Haleb adlı genel tarihi ile el-Melikü'z-Zâhir'in biyografisini konu alan 'Ukûdü'l-Cevâhir fî Sîreti'l-Meliki'z-Zâhir adlı eseri Eyyûbî tarihi açısından önemli bilgiler barındırmakla birlikte günümüze ulaşmamıştır (Cilt 1, s. 200). İbnü'l-Adîm'in Buğyetü't-Taleb adlı eserinin günümüze ulaşan kısmı ise Halep Eyyûbîlerinin kültür tarihi için önemli kaynaklardan birini teşkil eder ve Eyyûbîler döneminde Halep'te yaşayan bürokrat, asker ve ilim insanlarını ele alır (Cilt 1, s. 204). Coğrafyacı Yâkût el-Hamevî, en büyük coğrafya ansiklopedisi sayılan Mu'cemü'l-büldân'ın ilk müsveddesini 621/1224'te Halep'te tamamlamış, son şeklini ise 625/1228'de vermiştir (Cilt 2, s. 26).

Kürt Tarihi Bağlamı

Kürt tarihi açısından şehir ve çevresi ayrıca dikkat çeker: Dımaşkî, Halep civarında bulunan Harat el-Ekrad [Kürt Mahallesi] Camii'ne ve benzeri Kürt âlim ile evliya türbelerini temsil eden ziyaretgâhlara değinmiştir (Cilt 2, s. 33). İzzüddîn İbn Şeddâd eserinin birinci bölümünü Halep, Kinnesrin, Suğur, Avasim ve bağlı bölgelere ayırmıştır (Cilt 2, s. 32). Ebü'l-Fidâ'nın Şam sınırları içinde saydığı önemli şehirler arasında Kinnisrin, Halep, Humus, Hama ve Şam da yer alır (Cilt 2, s. 71).