Dersim

Dersim, Osmanlı kaynaklarında Kürdistan'ın bir bölgesi olarak tanımlanan ve ahalisi çoğunlukla Kürt taifesinden oluşan bir vilayet/sancaktır; kuzey ve doğu tarafları Erzurum vilayeti, güney ve batı tarafları Diyarbekir ve Mamüretülaziz vilayetleriyle çevrili gösterilir (Cilt 4, s. 100). Kaynaklara göre Dersim bölgesi hicretin 922 senesinde I. Selim döneminde Osmanlı hâkimiyetine geçmiştir (Cilt 4, s. 100).

Coğrafya ve İdari Konum

Kamusü'l-Âlâm'da Dersim, Anadolu ve Kürdistan arasında küçük bir bölge olarak tarif edilir ve Mamüretülaziz'e bağlı bir sancak teşkil ettiği, öteden beri Kürt aşiretlerinin cevelengâhı hükmünde olduğu belirtilir (Cilt 4, s. 107). Geç dönem coğrafya kitaplarında Mamüretülaziz mutasarrıflıkları Malatya ve Dersim olarak sayılır (Cilt 4, s. 117). İdari taksimat tablolarında Dersim (Hozat) Sancağı'na bağlı kazalar Ovacık, Çemişgezek, Çarsancak, Mazgird, Pağ, Pülümür (Kuzican) ve Kızıl Kilise olarak kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 119; Cilt 4, s. 261). Kamusü'l-Âlâm'ın Ovacık maddesinde, Dersim Sancağı'na bağlı bu kazanın 14.000 kadar nüfusunun 4.000'inin Ermeni, kalanların çoğunun Kürt olduğu belirtilir (Cilt 4, s. 105).

Nüfus ve Toplumsal Yapı

Kamusü'l-Âlâm, dağlarda meskûn Kürtlerin kışın yer altında birtakım kulübelerde, yazın açıkta yaşadığını ve Kürt kadınlarının oldukça makbul kilim ve halı imal ettiğini kaydeder (Cilt 4, s. 107). Aynı kaynak Dersim'in Müslüman ahalisine dair nüfus rakamları da verir (Cilt 4, s. 107).

Aşiretler, Dil ve Mezhep

Dersim'in ıslahatına dair kaleme alınan bir yazıda Dersim aşiretlerinin isimleri, etnik yapıları, aşiret hayatı, geçim kaynakları ile askerlik ve vergiye bakış açıları ele alınmıştır (Cilt 4, s. 219). Bu yazıda Haydaranlı, Demenanlı, Yuskanlı ve Şeyhanlı aşiretlerinin tamamen; Kaparganlı, Yukarı Abbasanlı, Şem Uşağı, Kalan, Arili, Alanlı ve Karsanlı aşiretlerinin ise kısmen Türkçe bilmedikleri ve ahalinin umumen "Kürdün Zaza lisanını" konuştuğu ifade edilmiştir (Cilt 4, s. 219). Aynı yazıda Dersim Kürtlerinin, kendi ifadelerine göre mezheplerinin Caferi olduğu kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 219). Osmanlı Devleti'nin bölgede uygulamaya çalıştığı ıslahat ve askeri tedbirler de yazının konuları arasındadır (Cilt 4, s. 219).

Arşiv Belgelerinde

Osmanlı arşivinde Dersim'e dair kayıtlar birden çok fonda yer alır. Yıldız evrakında Dersim'deki Kürtlerin asayişle ilgili meseleleri Sadaret Hususi Maruzat Evrakı'na yansımıştır (Cilt 3, s. 94); Erzurum, Diyarbekir, Mamuretülaziz ve Dersim'deki asayişi içeren mektup zarfları da aynı tasnifte kayıtlıdır (Cilt 3, s. 95). Dâhiliye Nezareti Kalem-i Mahsus (DH.KMS) kataloğunda 1915'te Dersim ve Dersim aşiretlerine dair belgeler bulunmaktadır (Cilt 3, s. 120). Birinci Dünya Savaşı dönemi kataloglarında ayrıca Sivas ve Dersim Kürtleri hakkında belgeler ile bölge valilerinin Kürtlere ve Kürdistan meselesine yönelik raporları yer alır (Cilt 3, s. 128). Mütareke dönemine ait bir kayıtta, Elaziz Valisi Ali imzasıyla Dâhiliye Nezareti'ne çekilen Rumi 16 Nisan 1335 (16 Nisan 1919) tarihli şifreli telgrafta, Dersim bölgesiyle alakalı olarak merkez vilayette ve bağlı kazalarda Kürdistan Teali Cemiyeti'nin henüz teşkil etmiş şubeleri olmadığı bildirilmiştir (Cilt 3, s. 133). İdari-mali kayıtlar arasında Dersim'in Çarsancak kazasında görevlendirilen polislerin zaruri masraflarına dair belgeler de vardır (Cilt 3, s. 136).

Basında Dersim

Osmanlı süreli yayınlarında da Dersim'e dair içerik bulunur; Müjde gazetesinde Dersim hadiseleriyle ilgili yazılar yayımlanmıştır (Cilt 4, s. 218). Dersim'in ıslahatına dair görüşleri içeren yazı da dönemin dergilerinde iki bölüm halinde çıkmıştır (Cilt 4, s. 219).