Dersim

دەرسیم لە سەرچاوەکانی عوسمانییەکاندا وەک ناوچەیەکی کوردستانی پێناسە کراوە و دانیشتوانەکەی بە زۆری تایفەی کوردن؛ لە لای باکوور و ڕۆژهەڵاتەوە پارێزگای ئیرزورم و لە لای باشوور و ڕۆژئاواوە پارێزگای دیاربەکیر و مامورەتولەزیز دەوروبەر کراوە (کلتی ٤، ١٠٠). بەپێی سەرچاوەکان، ناوچەی دەرسیم بە دەسەڵاتی عوسمانیدا تێپەڕی لە ساڵی ٩٢٢ی کۆچکردن لە سەردەمی سێلیم (کلت ٤،١٠٠). ## لە کامسووڵعالمدا باسی لە ناوچەیەکی بچووک کراوە کە لەنێوان دەرسیم، ئانادۆڵ و کوردستاندایە و ئاماژە بەوە کراوە کە ئاڵایەک لە سەر مامورەتولەزیز پێکھاتووە و لە ڕابردوودا لە ژێر دەسەڵاتی خێڵەکانی کوردە (کلتی ٤، پەڕە ١٠٧). لە تابلۆی دابەشکردنی ئیداری دا ڕووداوەکانی پەیجەی دێرسیم (خازەت) بە ناوی ئۆفاجیک، چەمچەگێک، چەرسەنکاک، مەججیرد، پۆڵەمیر (کووزیجان) و کڵێسای سوور تۆمارکراوە (جلد 4، ژمارە 119؛جلد 4, ژمارە 261). لە ماددەی ئۆفازیکی کاموسولعالمدا ئاماژە بەوە کراوە کە نزیکەی 4000 کەس لە دانیشتوانی ئەو شارە کە پەیجەیان بە پەیجەکەی دێرسیمەوە هەیە، ئەرمەنن و زۆربەی ئەوانی دیکە کوردن (جلدی 4، ژمارەی 105). ## ژمارەی دانیشتوان و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی کاموسع العلام باس لەوە دەکات کە کوردەکان کە لە شاخەکاندا دەژین لە زستاندا لە ژێر زەوی لە چەند کڵۆبەیەکدا دەژین، هاوینانیش لەدەرەوە و ژنانی کورد زۆر بەسوود بەرگ و بەرگ دروست دەکەن (جلد ٤، لاپەڕە ١٠٧). هەمان سەرچاوەکە ژمارەی دانیشتوانی موسڵمانەکانی دەرسیم دەدات (جلدی ٤،لاپەڕە ١٠٧). ## لە نوسراوێکدا کە سەبارەت بە چاکسازی ئاکامی ئاکام و زمان و Mezhep Dersim نووسراوە، ناوی ئاکەم و پێکهاتەی ئاکاری ئاکامان و ژیانی ئاکامن و سەرچاوەکانی بژێوی و تێڕوانینی سەربازی و باج لە ئاکاردا هاتووە (کلید ٤، لاپەڕە ٢١٩). ئەم نووسینە ئاماژەی بەوە کردووە کە خێڵەکانی حەیدەرانلی، دێمەنانی، یوکسانلی و شێخانلی بەتەواوەتی، کەپارگانلی، عەبباسانی سەرەوە، شەم عوساقی، کەلان، ئاریلی، ئالانی و کرسانلی بەشێوە زمانی تورکی نازانن و خێزانەکەیان بە گشتی "زمانی زازای کورد" قسە دەکەن (توێبە ژمارە ٤، لاپەڕە ٢١٩). لە دۆکیۆمێنتی ئەرشیفدا تۆمارەکان سەبارەت بە دێرسم لە چەندین بنەما تێدایە. لە پەڕەی ئەستێرەدا کێشەکانی کوردەکان لە دێرسیم سەبارەت بە سەعایش لە سەعیدەرەت ئەشکەوتووە (دێرم 3, پەڕەی 94) ؛ لە ئیرزورم، دیاربکیر، مامورەت و مکتبلا و سەعەیشی دێرسیم لە هەمان پۆلێندا تۆمارکراوە (دێڕم 3,پەڕەی 95). لە کاتالۆگی چاودێری ناوخۆیی قەڵەم-ی تایبەت (DH.KMS) دا بەڵگەنامەکان لە ساڵی ١٩١٥دا سەبارەت بە خێڵەکانی دێرسیم و دێرسم هەن (جلد ٣، لاپەڕە ١٢٠). لە کاتالوگەکانی سەردەمی جەنگی جیهانی یەکەمدا بەڵگەنامان و ڕاپۆرتەکانی پارێزگارانی ناوچەکە سەبارەت بە کوردەکان و کوردستانیش هەن (ججلد٣، لاپەرە ١٢٨). لە تۆمارێکی سەردەمی موتاریکەدا ئاماژە بەوە کراوە کە ڕۆمی کە بە ئیمزای ئیلازیز والی عەلی، بە کۆنترۆڵی ناوخۆیی وەرگیراوە، لە تەلەگرامێکی شفرکراو لە ١٦ نیسانی ١٣٣٥ (١٦ نیسان ١٩١٩) دا، لە پارێزگای دێرسیم و لە ڕووداوەکانی پەیوەندیدار بە ناوەندەکەدا، هێشتا لقی کۆمەڵەی تیالی کوردستانی لە ناوەنددا نییە (جلد ٣، پەڕە ١٣۳). لە ڕۆژنامەی (موزدە) دا نوسینەکان دەربارەی حەدیسییەکانی (جلد 4، لاپەڕە 218) بڵاوکرایەوە.