Anadolu

Anadolu, li rojavayê Asyayê, di dirêjahiya dîrokê de, ji serdema kevnar heta serdema Osmanî, bûye qada serweriya împaratoriyên cihêreng û herêmeke fireh e ku bi erdnîgariyên ku Kurd bi dîrokî lê belav bûne re tevlihev bûye. Di çavkaniyên dîroka Kurdan de hem di metnên serdema kevnar/Îslamî de hem jî di belgeyên arşîva Osmanî de pir tê behskirin.

Çavkaniyên Serdema Kevnar û Îslamî

Cûrbecûrbûna peyvên ku di çavkaniyên serdema berî Îslamê de hatine zikirkirin, wek yek ji pirsgirêkên bingehîn ên lêkolînerên ku dixwazin dîroka Kurdan binivîsin tê dîtin; agahiyên olî û folklorîk ên ku di van çavkaniyan de hatine behskirin jî daneyên ku ji bo dîroka Kurdan a destpêkê divê bi baldarî werin nirxandin in. Di vê çarçoveyê de, çavkaniyên Ermenî yên ku bi taybetî bi serdema Sasani re paralel pêş ketine, xwedî girîngiyeke mezin in (Cilt 1, s. 22). Bi rastî jî, di metnên Ermenî de herêmên ku ber bi rojhilatê Van Gölü û erdnîgariya Büyük Armenia ve dirêj dibin, wek Korçeyk, Korduk û Kordrik, bi berfirehî hatine zikirkirin; qada ku di çavkaniyên klasîk de wek Kardukhia, Corduene/Gordyene tê behskirin, bi versiyonên Ermenî yên van metnan hatiye qeydkirin (Cilt 1, s. 80).

Herêm, di serdema kevnar de, qada pevçûnên împaratoriyên mezin bû. Behistun (Bisotun) Kitabesi, ku derketina ser text a qiralê Pers I. Darius, serhildanên li dijî Persan û fethên serdemê bi zimanekî hamasî vedibêje, di nav belgeyên herî girîng ên împaratoriya Pers de ye û tabloya siyasî ya serdemê eşkere dike (Cilt 1, s. 63). Hukmdarê Sasani I. Şapur (240-271/2), seferên ku bavê wî I. Ardeşir li dijî Roma İmparatorluğu dabû destpêkirin, domand; di seferên sê-qonaxî yên di navbera salên 244-260 de, bi têkçûnên giran li Roma xist û gelek herêm ji Mezopotamya û Suriye bi dest xist, van serkeftinan li ser nivîsa Ka'be-i Zerdüşt a li Naqş-ı Rustem tomar kir (Cilt 1, s. 67).

Serdema Navîn û Selçuklu

Di Serdema Navîn de, Anadolu bû qada Selçuklu û serdema piştî wê. Çavkanî, têkiliya Şeddâdîyên ku li Kafkasya hukum dikirin bi Selçukluyan re, ji bicihbûna Muhammed b. Şeddâd li Dvin heta girtina Gence ji aliyê Selçuklu Emîri Savtegin ve, vedibêjin (Cilt 1, s. 105). Agahiyên ku derbarê polîtîkaya Kafkasya ya Selçukluyan a li ser Gürcistan û Ermenistanê hatine dayîn, ji bo zelalkirina têkiliyên Şeddâdî-Selçuklu bi qîmet in (Cilt 1, s. 110). Bi rastî jî, erdnîgarnas Yâkūt el-Hamevî jî li dora 574/1178 li Anadolu wek zarokekî malbateke bi eslê xwe Rum ji dayik bûye, û paşê bûye yek ji navên girîng ên kevneşopiya erdnîgariya Îslamê (Cilt 2, s. 26).

Anadolu di Serdema Osmanî de

Di serdema Osmanî de, Anadolu, hem wekî yekîneyeke îdarî hem jî wekî qadeke fireh ku nifûsa Kurd lê belav bûye, di belgeyên arşîvê de bi awayekî berbiçav cih digire. Di nav eyaletên ku defterên Ahkâm lê dihatin girtin de, Anadolu jî tê hejmartin; di sedsala 18an de tê dîtin ku Dewleta Osmanî hewl daye eşîrên mezin ên Kurd ên wek Zilan, Bisyan, Bociyan, Mili, Badıllı, Şeyh Bızıni û Rişvan bicîh bike, û eşîrên ku nexwestine bikevin bin serweriya navendî jî demeke dirêj bi dewletê re di pevçûnê de bûne (Cilt 3, s. 31). Ji belgeyan tê fêmkirin ku eşîrên Kurd ne tenê di nav sînorên Doğu û Güneydoğu Anadolu de, lê di İç Anadolu de jî li ser erdnîgariyeke fireh wek Konya, Kayseri, Kırşehir, Ankara û Çorum belav bûne (Cilt 3, s. 45). Di raporeke sala 1888an de tê qeydkirin ku taîfeyên Kurd ên li parzemîna Anadolu, ji herêma Bayezid a sînorê Osmanlı-Îran ber bi başûr ve heta parêzgehên Van, Hakkâri, Bitlis, Musul, Diyarbekir, Mamuretülaziz, Erzurum û Irak dirêj dibin (Cilt 3, s. 78).

Anadolu di heman demê de di jiyana aborî û leşkerî ya serdemê de di cihekî sereke de bû. Dema ku kelûpelên ji İran dihatin Anadolu û Halepê, deriyê Gumrukê yê Diyarbekir wekî xalek derbasbûnê ya stratejîk kar dikir, û bazirgan ji vir baca gumrukê (tamga) didan (Cilt 3, s. 35). Ji aliyê leşkerî ve jî, di belgeyan de tê dîtin ku di amadekariyên seferên Dewleta Osmanî de ferman ji begên Anadolu û Ekrad re hatine şandin, û dewletê hema hema di her serdemê de ji yekîneyên leşkerî yên Kurdan sûd wergirtiye (Cilt 3, s. 40).