Adilcevaz

Adilcevaz, li derdora Gola Wanê cih digire û di serdema Osmanî de wekî yekîneyeke îdarî di nav avahiya îdarî ya herêmê de hatiye qeydkirin. Adilcevaz, ku di nav herêmên ku Kurd lê bi giranî dijîn de tê hesibandin, hem di defterên tahrîrê yên destpêka Osmanî de hem jî di salnameyên serdema dereng û berhemên cografyayê de bi awayekî rêkûpêk ligel cihên din ên li derdora Wanê tê behskirin.

Qeydên Tahrîrê yên Osmanî

Nasnameya îdarî ya Adilcevazê, di belgeyên arşîvên Osmanî de tê şopandin. Di Deftera Tahrîrê ya Mufassal a Bidlîsê ya Hejmar 37 de, Adilcevaz wekî "lîva" (sancak) ligel yekîneyên wekî Bidlîs, Koltuk, Dere-i Küfündür, Tatvan, Güzeldere, Tatik, Müzik, Gezenç, Havit û Poğna hatiye qeydkirin (Cild 3, r. 23). Ev rewş nîşan dide ku Adilcevaz di sîstema tahrîrê ya serdema klasîk a Osmanî de wekî yekîneyeke îdarî ya serbixwe cih girtiye.

Nifûsa Kurd û Qeydên Tîmarê

Herêm, wekî yek ji cihên ku nifûsa Kurd lê zêde ye, tê nirxandin. Di nirxandinên li ser defterên rûznamçe yên tîmarê de, tê gotin ku ji nîvê duyemîn ê sedsala 16an heta dawiya sedsala 19an, li "herêmên ku Kurd lê bi giranî dijîn" wekî Amed, Xarpêt, Çemişgezek, Mûsil, Kerkûk, Heskîf, Ruha, Wan, Erciş, Adilcevaz, Erxanî, Kulp, Qers, Qaxizman û Xinis, bi sedan qeydên rûznamçe yên tîmarê hatine dîtin (Cild 3, r. 29). Ev qeyd, di cografyaya ku Adilcevaz jî tê de ye, derbarê tîmar, zeamet û hasên ku begên Kurd xwedî lê derketine de agahî didin.

Dabeşkirina Îdarî ya Wîlayeta Wanê

Berhemên cografyayê û salnameyên wîlayetan ên serdema dereng a Osmanî, Adilcevazê bi awayekî domdar wekî qezayek girêdayî Wîlayeta Wanê, Sancaxa Wanê nîşan didin. Di dabeşkirina îdarî de Adilcevaz; ligel Karçikan (Karcikan), Şatak, Gevaş, Erciş, Bargiri û Müks di nav qezayên Sancaxa Wanê de tê hesibandin (Cild 4, r. 119; Cild 4, r. 142; Cild 4, r. 261). Li gor qeydên salnameyê, Qezaya Adilcevazê xwedî 44 gund û 5 nahiyeyan e (Cild 4, r. 126).

Cihê Cografî

Adilcevaz, ji aliyê cihê cografî ve rasterast li derdora Gola Wanê tê pênasekirin. Bajarokên Bargiri, Erciş û Adilcevaz, wekî navendên qezayên girêdayî mutasarrifxaneya Wanê, li derdora Gola Wanê cih digirin; dûrahiyên di navbera van cihên niştecihbûnê de jî hatine qeydkirin: Navbera Bargiri û Ercişê heft saet, navbera Erciş û Adilcevazê jî diwanzdeh saet e (Cild 4, r. 143). Di qeydên salnameyê yên ku Gola Wanê didin nasîn de jî, tê gotin ku li ser peravê golê qezayên Gevaş, Karçikan, Adilcevaz û Erciş ên girêdayî Wîlayeta Wanê hene (Cild 4, r. 277).