Diyarbekir

Diyarbekir (Âmid), Yukarı Mezopotamya’nın merkezî şehirlerinden biri olup tarih boyunca hem bir hanedan merkezi hem de Osmanlı döneminde Kürt coğrafyasının en önemli idari ve ekonomik merkezlerinden biri olarak öne çıkmıştır. Şehir kaynaklarda hem Diyarbekir hem de eski adı Âmid ile anılır.

İslamî dönemde Diyarbekir, 983-1085 yılları arasında Kuzey Mezopotamya’da hüküm süren Mervânî hanedanının batı sınırını oluşturan başlıca şehirlerden biriydi; nitekim Mervânîler “el-Mervâniyye Mulûku Diyârbekir” (Diyarbekir Mervânî Hükümdarları) gibi isimlerle de anılmıştır. Kürtlerin Humeydî aşiretinin Çehârbuxtî koluna mensup gösterilen Mervânîler’in hâkim olduğu, Ortaçağ’da Zevezân (Zozan) diye adlandırılan coğrafyanın batı ucu Diyarbekir’e kadar uzanıyordu (Cilt 1, s. 129). Bölgenin İslam kültür tarihindeki yerine işaret eden bir başka kayıt İbn Ebû Usaybi‘a’nın tıp tarihi eseri ‘Uyûnü’l-Enbâ’ fî Tabakâti’l-Etibbâ’dır; eserin onuncu bölümü Irak, el-Cezîre ve Diyarbekir’de yaşayan tabiplere tahsis edilmiş ve bu bölümde 74 hekimin biyografisine yer verilmiştir (Cilt 1, s. 180).

Osmanlı döneminde Diyarbekir, müstakil bir eyaletin merkezi haline gelmiştir. Diyarbekir Eyaleti ile ilgili farklı dönemlerde kaydedilmiş çok sayıda tahrir defteri bulunur; bu defterler sayesinde Kürtlerin yaşadığı köy ve mezralar, birlikte yaşadıkları gayrimüslimlerin yerleşimleri, üretilen ürünler, aşiret isimleri ve aşiretlerin ödediği vergiler ile kurdukları vakıflar hakkında geniş bilgiye ulaşmak mümkündür (Cilt 3, s. 19). 937/1530 tarihli Vilayet-i Diyar-i Bekr ve ‘Arap ve Zü’l-Kadiriyye Defteri içinde Amid, Mardin, Sincar, Musul, ‘Arabgir, Ergani, Çermük, Siverek, Kiğı, Çemişgezek, Harput, Ruha gibi sancakların tahrirleri yer almakta; defterin ayrıntılı kanunnamesinde Diyarbekir’e bağlı idari birimlerde reayadan alınan ispenç, ağnam, asiyab (değirmen), yaylak ve kışlak gibi vergiler hakkında bilgi bulunmaktadır (Cilt 3, s. 20). 924/1518 tarihli Diyarbekir Mufassal Tahrir Defteri’nde olduğu gibi sancak tahrirlerinin müstakil olarak da tutulduğu görülür (Cilt 3, s. 21).

Şehir, idari kayıtların yanı sıra adli kayıtlarda da öne çıkar. Diyarbekir kadı sicillerinin orijinalleri İstanbul’daki arşivde bulunmakta olup, 16. yüzyıla ait sicilleri bulunmamakla birlikte 1065/1654 yılında başlayan ve 1338/1919 yılına kadar düzenli olarak tutulan Şer’iyye Sicilleri mevcuttur (Cilt 3, s. 38). Eğitim hayatına dair Hurufat Defterlerinde ise Amid medreselerinde görev yapan duâgû atamaları ile bu görevlilerin beş-on akçe arasında değişen ücretlerine ilişkin kayıtlar yer alır (Cilt 3, s. 34).

Diyarbekir aynı zamanda önemli bir ticaret ve maliye merkeziydi. Şehir, İran’dan gelen malların Anadolu ve Halep’e taşınması bakımından stratejik noktalardan biriydi; tüccarlar Diyarbekir Gümrüğüne getirdikleri mallarını sattıklarında gümrük (tamga) vergisi öderlerdi (Cilt 3, s. 35). Diyarbekir hazinesine dair kayıtlarda ödenemeyen cizye ve avarızhaneler ile memur maaşları görülmekte, örneğin 1081-1082/1671-1672 yılları arasında vergilerini vermeyen aşiret ve muhassıllara dair kayıtlar şehrin sosyo-ekonomik durumuna ışık tutmaktadır (Cilt 3, s. 36).

Diyarbekir valileri, bölgedeki Kürt mirleri ve aşiretleri arasındaki çatışmaların düzenlenmesinde de merkezî bir rol oynamıştır. Kürt mirlerinin idare ettiği bölgelerde aşiretlerle yaşanan çatışmalarda olaya sebep olanların cezalandırılması için merkezden Diyarbekir valisine hükümler gönderilmiş (Cilt 3, s. 17), benzer şekilde Maraş, Halep ve Diyarbekir valilerine Kürt aşiretleriyle ilgili fermanlar iletilmiştir (Cilt 3, s. 13). Bölge, önemli Kürt aşiretlerine ev sahipliği yapmıştır; Zilan, “Diyarbekir’den serhada” uzanan kadim bir aşiret olarak anılır (Cilt 3, s. 12). Bir Mühimme kaydında ise Diyarbekir’den 300 hane ile Erzurum ve Malazgirt taraflarına göç eden Bisyan ve Bociyan aşiretlerinden söz edilir; bu kayıtlar Diyarbekir’den serhad bölgesine doğru gerçekleşen aşiret hareketliliğinin önemli izlerini taşır (Cilt 3, s. 13).