Rişvan

Rişvan, Osmanlı arşiv belgelerinde ve 19. yüzyıl seyahatnamelerinde sıkça anılan büyük Kürt aşiretlerinden biridir. Daha çok konar-göçer bir hayat süren aşiret, Maraş, Adana, Diyarbekir ve Ankara gibi geniş bir coğrafyada izi sürülebilen yerleşik ve göçebe kollarıyla kaydedilmiştir.

Osmanlı Devleti'nin 18. yüzyılda Kürt aşiretlerini iskân etme çabaları çerçevesinde Rişvan, Zilan, Bisyan, Bociyan, Mili, Badıllı ve Şeyh Bızıni ile birlikte iskân edilmeye çalışılan büyük aşiretler arasında sayılır. Ancak bu aşiretlerin önemli bir bölümü gibi, merkezi hükümetin hâkimiyetine girmek istemeyen Kürt aşiretleri devletle uzun süre çatışma halinde kalmıştır (Cilt 3, s. 31).

Aşiretin Kürt kimliği arşiv kayıtlarındaki ifadelerde açıkça görülür. Maraş ve Adana eyaletlerine gönderilen emirlerde "Rişvan Ekradı aşairi" (Rişvan Kürtleri aşireti) ve "Rişvanoğlu Halil" gibi tabirler geçer; bu emirlerde Divriği ve Arabgir sancakları mütesellimleri ile birlikte aşiretle ilgili sorunlar ele alınır (Cilt 3, s. 31). 1752 yılına kadar tutulan ve arazi, sınır, su, mera, yaylak, kışlak ile alacak-verecek gibi meselelerin kaydedildiği Şikâyet Defterleri'ne aşiretle ilgili anlaşmazlıklar da yansımıştır (Cilt 3, s. 32).

Aşiretin merkezi otoriteyle gerilimi sonraki dönemde de sürmüştür. Arşiv belgelerinde Rişvan aşiretinin çevrelerine verdiği zararın engellenmesine dair kayıtlar yer alır (Cilt 3, s. 65).

Rişvan ailesiyle ilişkili kurumlar da kaynaklara geçmiştir. 18. yüzyılda Amid'deki (Diyarbekir) medreseler arasında, dönemin eğitim kurumlarını kaydeden Hurufat Defterleri'nde Rişvanzade Ömer Paşa Medresesi de anılır (Cilt 3, s. 34).

19. yüzyıl seyahatnameleri aşiretin bölgedeki büyüklüğünü teyit eder. Mehmed Hurşid, Osmanlı-İran-Rusya sınırının kesiştiği bölgeyi anlatan Seyahatnâme-i Hudud adlı eserinde Rişvan'ı; Atmanî, Baban, Badikî, Bıradost, Caf, Celali, Hayderan, Hemavend, Lek, Milan, Sebkî, Şemsikî, Şemzînan, Şeyhbızın, Şeyh Hasenan, Şikakî ve Zîlan ile birlikte bölgenin büyük Kürt aşiretlerinden biri olarak sayar ve kolları hakkında ayrıntılı bilgi verir (Cilt 4, s. 78).

Aşiretin batıya uzanan kollarına da rastlanır. Ankara vilayetindeki konar-göçer Kürt aşiretleri arasında Rışvan; Şeyhbızınlı, Badillis, Terikiyanlı, Mikaili, Yambekli, Kuybanlı, Seyfanlı ve Aninanlı ile birlikte zikredilir. Bu aşiretlerin neredeyse tamamı Haymana tarafında meskûn olup ziraatle değil hayvancılıkla uğraşır; koyun, keçi, sığır, deve ve katır besleyip sürülerini İstanbul ve muhtelif yerlere sevk ederlerdi (Cilt 4, s. 130).