Urfa

Urfa (antik adıyla Edessa), Yukarı Mezopotamya'da yer alan ve hem Antikçağ ile İslamî dönem kaynaklarında hem de Osmanlı arşiv belgelerinde sıklıkla anılan kadim bir yerleşim merkezidir. Kürt tarihinin kaynaklarında şehir, geç antik dönemden 20. yüzyıl başına uzanan geniş bir zaman aralığında karşımıza çıkar.

Antikçağ Kaynakları

Şehrin erken dönem tarihine ışık tutan en önemli kayıtlardan biri, Mar Yeşua'nın kroniğidir. Mar Yeşua, eserinin birinci bölümünde bu eseri Urfa (Edessa)'da bir manastırın başrahibi olan Sergius'un isteği üzerine yazdığını belirtir. Kronikte MS 494-506/7 yılları arasındaki hadiseler anlatılır; özellikle Sasani şahı I. Kawad'ın Amida ve Edessa'ya yaptığı saldırılar ve bu bölgelerde yaşanan kıtlığın ahaliye verdiği zararlar ayrıntılı biçimde işlenir (Cilt 1, s. 53).

İslamî Dönem

İslamî dönemde Urfa, bölgenin siyasi yapıları içinde Ruha adıyla da anılır. Kaynaklarda, Meyyâfârikîn, Ruha (Urfa), Ahlat, Van ve Bitlis gibi şehirlerin İbrahim b. Ali'nin yönetimi altında bulunduğu ifade edilir; bu çerçevede şehir, Dustekî Devleti'nin nüfuz alanı içinde değerlendirilir (Cilt 2, s. 64).

Osmanlı Arşivleri

Osmanlı arşiv belgeleri, Urfa'yı idari ve tarihsel bir birim olarak çok daha ayrıntılı biçimde belgelemiştir. Halep ahkâm defterlerinde Urfa; Suruç, Harran, Birecik ve Rumkala gibi yerleşimlerle birlikte bir Osmanlı kazası olarak yer alır (Cilt 3, s. 32). Kürt ve Kürdistan tarihini ilgilendiren belgeleri yer isimleri üzerinden taramaya imkân veren listede Diyarbekir, Mardin, Siirt ve Halep gibi merkezlerle birlikte Urfa da sayılır (Cilt 3, s. 77).

20. Yüzyıl Başı

20. yüzyıl başındaki olaylarda Urfa, bölgenin önemli bir idari ve geçiş noktası olarak öne çıkar. Belgelerde Siverek yoluyla Urfa'ya ve oradan İstanbul'a geçişe dair yazışmalar yer alır (Cilt 3, s. 119). Diyarbekir'den Urfa'ya sevk edilen Kürt mültecilere ilişkin Diyarbekir Vali Vekilinden Dâhiliye Nezareti'ne çekilen telgraflar bu dönemin nüfus hareketlerini gösterir (Cilt 3, s. 130). Şehrin idari sorumlusu olarak Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey'in Dâhiliye Nezareti'ne çektiği telgraflar da arşivlerde kayıtlıdır (Cilt 3, s. 132).