Siirt

Siirt, Yukarı Mezopotamya'da, Bitlis ile birlikte sık anılan tarihî bir yerleşim ve bölgedir. Kaynaklarda adı İsirt, İsird ve Siird gibi farklı biçimlerde geçer; antik dönemden Osmanlı arşivlerine uzanan kayıtlarda Kürt nüfusunun yoğun olarak yaşadığı bir merkez olarak yer alır (Cilt 2, s. 101).

İslamî dönemde Siirt, Kuzey Mezopotamya'da 983-1085 yılları arasında hüküm süren Mervânî hanedanının kökeniyle doğrudan ilişkilidir (Cilt 1, s. 129). Hanedana adını veren Mervân aslen Siirt ile Maden arasındaki Kurmâs Köyü'ne mensuptu ve bu köyde değirmencilik yapıyordu. Mervân, hanedanın kurucu çekirdeğindeki Bâz'ın kız kardeşi Fehm ile evlenmiş, bu evlilikten doğan oğulları dayıları Bâz'ın ordusuna katılmış; Bâz'ın ölümünün ardından Mervânî Devleti'nin asıl kurucusu sayılan Ebû Ali el-Hasan b. Mervân yönetimi devralmıştır (Cilt 1, s. 130).

İslamî coğrafya ve seyahat literatüründe Siirt'in ismi ve niteliği üzerine çeşitli görüşler bulunur. Diyârât adlı eserin muhakkiki Korkis Avad, Siirt isminin Kürtçe kökenli olduğunu savunur; aynı kaynaklar şehrin eski bir yerleşim olup içinde Kürtlerin yaşadığını, halkın burayı yazlık dinlenme yeri, küçük ve büyükbaş hayvanlar içinse otlak olarak kullandığını ve Kürt varlığı nedeniyle bölgeye "Cezîretu el-Ekrad" (Kürtler Adası/Bölgesi) dendiğini aktarır. Ebü'l-Fidâ, Siirt'in incir, nar ve asma başta olmak üzere ağaçlarının çokluğuyla ünlü olduğunu, bu ağaçların sulanmadan yüksek yerlerde yetiştiğini ve halkın kaynak sulardan içtiğini belirtir. İbn Şeddad ise şehrin Hamdânî, Mervânî ve Eyyûbî dönemlerinde geçirdiği dönüşümleri ve bizzat tanık olduğu Moğol akınlarının yarattığı tahribatı ele alır (Cilt 2, s. 101).

Osmanlı döneminde Siirt, bölgenin idarî ve malî kayıtlarında düzenli olarak yer alır. Amid Evkaf Defteri'nde Çemişgezek livası ile birlikte Amid, Hısn-ı Keyf, Mardin, Ruha, Siirt, Harbrud, Nusaybin ve Birecik kazaları kayıtlıdır (Cilt 3, s. 22). İdarî taksimatta Siirt, Eyalet-i Kürdistan kapsamında Cizre, Hazzo, Çemişgezek ve Eski Musul gibi birimlerle birlikte zikredilir (Cilt 3, s. 51). Bitlis, Siirt ve Hısn-ı Mansur (Adıyaman) gibi bölgelerde yaşayan Kürtlerin sosyoekonomik ve kültürel yaşantısı, dönemin şeriyye sicilleri ve arşiv belgeleri üzerinden izlenebilmektedir (Cilt 3, s. 40). Yer isimleri üzerinden yapılan arşiv taramalarında Siirt; Diyarbekir, Bitlis, Mardin, Hakkâri ve Van gibi merkezlerle birlikte Kürt tarihine dair belgelere ulaşmanın anahtar adlarından biridir (Cilt 3, s. 77).

Geç Osmanlı idarî yapısında Siirt, Bitlis vilayetine bağlı bir birimdir; Bidayet Mahkemesi'nin kurulması için han kiralanması gibi işlemler bunu gösterir (Cilt 3, s. 89). Dönemin nüfus verilerine dayalı arşiv çizimlerine göre Van, Hakkâri, Muş, Bitlis, Siirt ve Genç sancaklarında Kürt ve Ermeni nüfusu çoğunluğu oluşturuyordu (Cilt 3, s. 92).