Şeyh Ubeydullah

Şeyh Ubeydullah, 19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı-İran sınır bölgesinde etkili olmuş, dönem raporlarında Nakşibendi tarikatından Şeyh Tahir'in oğlu olarak kaydedilen Kürt dinî ve siyasi önderidir; kaynaklarda Kürt aşiretlerinin desteğini alarak bağımsız Kürdistan kurma çabalarıyla anılır (Cilt 4, s. 81). Osmanlı arşivinde Kürtlere dair araştırmalarda üzerinden tarama yapılabilecek, tarihi ve siyasi rolü olan tanınmış Kürt şahsiyetleri arasında Bedirhan Bey, Musa Bey, Han Mahmud, Said-i Kurdi, Celadet Bedirhan ve Mevlanzade Rıfat gibi isimlerle birlikte sayılır (Cilt 3, s. 75).

Kimliği ve Ailesi: Koleksiyon Kaynaklarının Kaydı

Modern araştırma literatürü Şeyh Ubeydullah'ın soyunu Nehri şeyh ailesine bağlar: babası, Kırım Savaşı sırasında Şeyh Şamil ile işbirliği yaparak Ruslara karşı mücadele etmiş olan Nakşibendî şeyhi Seyyid Taha el-Hakkâri'dir; amcası Şeyh Salih de Azerbaycan ve Doğu Anadolu bölgesinde oluşturduğu birliklerin başında Ruslara karşı savaşmıştır (Koleksiyon: Kılıç, Şeyh Ubeydullah İsyanı, PDF s. 53). Korpus raporundaki "Şeyh Tahir'in oğlu" kaydı (Cilt 4, s. 81), bu literatürdeki "Seyyid Taha" kaydıyla birlikte değerlendirilmelidir. Zekî Beg de hareketin öncüsünü "çok meşhur olan Nakşibendi Şeyhi merhum Ubeydullah" olarak anar ve Hakkâri'ye bağlı Nehri/Şemdinan bölgesini onun memleketi olarak kaydeder (Koleksiyon: Zekî Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi, PDF s. 228, 181).

Hareketin Tarihçesi: Koleksiyon Kaynaklarında

Zekî Beg'e göre Hicri 1294-95 / m. 1877-78 Osmanlı-Rus savaşından sonra Şemdinan bölgesinde yeni bir Kürt ihtilalinin alevleri yükselmeye başlamış, bu hareket "geçmişteki meşhur Kürt hareketleri gibi olmamış", başlangıcı ve amacı bakımından onlardan ayrılmıştır (Koleksiyon: Zekî Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi, PDF s. 228). Araştırma literatüründe hareket, Hakkâri, Van, Urmiye ve çevresini kapsayan sahasıyla 1880 yılı etrafında incelenir ve Celilê Celil'in çalışmasında "1880 Şeyh Ubeydullah Nehri Kürt Ayaklanması" adıyla anılır (Koleksiyon: Kılıç, Şeyh Ubeydullah İsyanı, PDF s. 14, 26). Kılıç'ın aktardığına göre Şeyh Ubeydullah, emrindeki kuvvetlerle Hakkâri'den hareket etmiş ve yol üzerinde diğer aşiretlerden katılımlar almıştır (Koleksiyon: Kılıç, Şeyh Ubeydullah İsyanı, PDF s. 53).

Dönemin Arka Planı: Osmanlı-İran Sınırında Kürt Aşiretleri

II. Abdülhamid dönemine ait raporlar, Şeyh Ubeydullah hareketinin içinde doğduğu sınır bölgesinin tablosunu verir. Bu raporlar, Osmanlı-İran hududunda bulunan Haydaranlu, Sebiki, Semsiki, Celali, Hemedanlu, Zilanlu ve Mifri aşiretlerinin hangi devlete tabi olduğu hususunu ve bu aşiretlerin sınır ihlallerini; göçebe Kürt aşiretlerinin hareketlerinin iki devlet arasında problemlere sebep olmasını ve bu aşiretlerin iskân edilmesi sorununu; ayrıca Celali aşiretinin Osmanlı'ya karşı isyankâr tavırları ile Sine yakınlarındaki Caf aşiretinin İran Kürdistan'ına yönelik hareketleri gibi meseleleri içermektedir (Cilt 4, s. 81). Ermeni, Kürt ve Yahudi halkı üzerinde yabancı güçlerin etkisi de aynı raporların konuları arasındadır (Cilt 4, s. 81).

Bağımsız Kürdistan Kurma Çabası

Bu tabloyu veren raporların en dikkat çekici başlıklarından biri, dönemin Yaver-i Ekremlerinden birinin kaleme aldığı rapor çerçevesinde, Nakşibendi tarikatından Şeyh Tahir'in oğlu Şeyh Ubeydullah'ın Kürt aşiretlerinin desteğini alarak bağımsız Kürdistan kurma çabaları ve bu girişimin İran ile Osmanlı arasında büyük bir sorun teşkil etmesidir (Cilt 4, s. 81). Girişimin iki imparatorluğu birden ilgilendirmesi, meselenin devletlerarası bir boyut kazandığını gösterir; nitekim Osmanlı arşivinde Şeyh Ubeydullah ve olası bir "Kürd Meselesi"ne dair İran ile yapılan yazışmalar ayrı bir belge grubu oluşturur (Cilt 3, s. 95).

Osmanlı Arşiv Belgelerinde "Şeyh Ubeydullah Meselesi"

Hareket, Osmanlı arşivinin Yıldız evrakında geniş yer tutar. 1830-1899 yıllarını kapsayan ve askeri makamlarla Yıldız Sarayı arasındaki yazışmaları içeren Askeri Maruzat Evrakı (Y.PRK.ASK.) kataloğunda "Şeyh Ubeydullah Meselesi", Kürt tarihi çerçevesinde bu fonda yer alan konuların başında anılır (Cilt 3, s. 96). Vali, mutasarrıf, kumandan, elçi ve müfettişler ile nezaretlere yazılan telgraf suretlerini içeren Mabeyn Başkitabeti (Y.PRK.BŞK) kataloğunda ise Kürtlerin Şeyh Ubeydullah ve oğullarından desteklerini çektiklerine dair raporlar yer alır (Cilt 3, s. 94). Bu kayıt, hareketin aşiret desteğindeki dalgalanmaların da devletçe yakından izlendiğini gösterir (Cilt 3, s. 94).

Ailesi ve Sonraki Kuşak

Arşiv belgeleri, Şeyh Ubeydullah'ın ailesinin sonraki kuşaklarda da bölge siyasetinde rol oynadığını gösterir. Kataloglarda Şeyh Ubeydullah'ın oğlu Şeyh Sıddık'ın, Kürt Taburu Kumandanı imzasıyla Dâhiliye Nazırı Talat Bey'e çektiği telgraflar kayıtlıdır (Cilt 3, s. 139). Y.PRK.BŞK kataloğundaki raporların "Şeyh Ubeydullah ve oğulları"nı birlikte anması da ailenin hareketin taşıyıcısı olarak görüldüğüne işaret eder (Cilt 3, s. 94).

Araştırmalar İçin Önemi

Osmanlı arşivlerinde Kürd kelimesi ve türevleriyle yapılacak taramalarda binlerce belgeye erişmek mümkündür; Kürt kelimesi içermeyen fakat Kürtleri ilgilendiren belgeler için ise kişi, yer ve aşiret isimleri üzerinden tarama yapılması önerilir ve Şeyh Ubeydullah bu taramaların başlıca anahtar isimlerinden biri olarak gösterilir (Cilt 3, s. 75).