Şeyh Ubeydullah

شێخ عوبیدوڵڵا، ڕێبەرێکی سیاسی و ئاینی کوردە کە لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٩ی سەدەی زایینی، لە ناوچەی سنووری عوسمانی-ئێرانی کاریگەر بوو، لە ڕاپۆرتی سەردەمیدا وەک کوڕی شێخ تاهیر لە مەزهەبی نەشیبەندی تۆمار کراوە؛ لە سەرچاوەکاندا بە هەوڵی دامەزراندنی کوردستانێکی سەربەخۆ بە پشتیوانی خێڵەکانی کورد یاد دەکرێت (کلتی ٤، پەڕە ٨١). لە ناو کەسایەتییە بەناوبانگەکانی کورد کە دەتوانن لە لێکۆڵینەوەکانی تایبەت بە کوردەکان لە ئەرشیفی عوسمانیدا پشکنین بکرێن و ڕۆڵێکی مێژوویی و سیاسییان هەبێ، بە ناوەکانی بێدەرخان بای، موسا بی، خان مەحمود، سەید-ی کورد، جەلادەت بێدەرحان و مەولانزادەی رەفات (جلد ٣، پەڕە ٧٥) تۆمارکراوە. ## ناسنامە و بنەماڵەی: تۆمارکردنی سەرچاوەکانی کۆلێکسیۆن ئەدەبیاتی توێژینەوەی مۆدێرن نەوەی شێخ عوبیدوڵڵا دەبەستێتەوە بە بنەماڵی نەهری شێخ: باوکی، شێخ سەید تاحە ئەلحاکەرییە، کە هاوکار بوو لەگەڵ شێخ شامیل لە کاتی شەڕی قیرمی و لە دژی ڕووسان شەڕی کرد؛ خاڵەکەی شێخ ساڵح لە سەرکردایەتی ئەو هێزانەی کە لە ئازەربایجان و ناوچەی ئەنادۆڵای ڕۆژهەڵات پێکهێنا دژی ڕووسییەکان شەڕی کردووە (کۆلێکشن: شمش، شیخ عەبیدوڵا یاخیبوون، PDF پەڕە ٥٣). تۆمارکردنی " کوڕی شێخ تاهیر " لە ڕاپۆرتی کۆڕپۆسدا (جملە ٤، پەڕە ٨١) ، پێویستە لەگەڵ تۆمارکردنی (سەیید تاحە) لە ئەم ئەدەبیاتەدا هەڵسەنگێندرێت. دوای شەڕی عوسمانی- ڕووسی 1877-78، ئاگرەکانی ململانێیەکی نوێی کورد لە ناوچەی شەمدینان بەرزبووەوە، ئەم بزوتنەوەیە "وەک بزوتنەوەی بەناوبانگی کوردەکانی ڕابردوو نەبووە"، لە ڕووی دەستپێکی و ئامانجەوە جیابووەوە (کۆلیکسیۆن: زەکو بەگ، کوردان و مێژووی کوردستان، PDF 228). لە ئەدەبیاتی توێژینەوەدا بزوتنەوەکە لەساڵی ١٨٨٠ دەقی لێکۆڵینەوە دەکرێت و لە دەورووبەری حەکاری و وان و ئورمیە و دەوروبەریدا بە ناوی "1880 شێخ عوبیدوڵڵا ئاوەدانکردنی ڕووباری کورد" ناو دەکرێت (کۆلیکشن: شمشێر، شیخ عەبیدوڵا ئاوه دانان، PDF پەڕە ١٤، ٢٦). ## پلانی پشتەوەی سەردەمەکە: ڕاپۆرتەکان لە سەردەمی عبدالحمید دووەمی خێڵەکانی کورد لە سنووری عوسمانی-ئێراندا، تابلۆی ناوچەی سنورەکە دەدەن کە لە ناو بزوتنەوەی شێخ عوبەیدوڵڵا لەدایک بووە. ئەم ڕاپۆرتانە باسیان لەوە کردووە کە خێڵەکانی حەیدەرانلو، سێبیکی، سیمسیکی، جەلالی، هیمدانلو، زیلانلو و میفری کە لە خاکی عوسمانی-ئێران بوون، لەژێر دەسەڵاتی چ دەوڵەتێکن و پێشێلکارییەکانی ئەو خێڵانە؛ کە هەڵسوکەوتەکانی خێڵانی کوردە کۆچبەرەکان کێشەی نێوان دوو دەوڵەت دروست دەکەن و کێشەی لێکتراونەوەی ئەو خێڵە؛ هەروەها هەڵسوكەوتنی خێڵەکەی جەلاللی دژی عوسمانلی و هەڵسۆکەوتی خێڵەکە لە نزیک سنە بۆ کوردستانی ئێران. (جلد ٤، لاپەڕە ٨١) هەروەها کاریگەریی هێزە بیانییەکان لەسەر خەڵکی ئەرمەنی و کورد و جولەکە لە نێو بابەتەکانی ئەو ڕاپۆرتانەدایە (جلدی ٤، لپەڕە٨١). ## هەوڵ بۆ دامەزراندنی کوردستانی سەربەخۆ یەکێک لە ناونیشانە سەرنجڕاکێشترینەکانی ئەو ڕاپۆرتانە کە ئەم تابلۆیە پێشکەش دەکەن، بریتییە لە هەوڵەکانی شێخ عوبیدوڵڵا کوڕی شێخ تاهیر لە مەزهەبی نەقشیبەندی بۆ دامەزرانی کوردستانێکی سەربەخۆ بە پاڵپشتی خێڵەکانی کورد، کە ئەمەش کێشەیەکی گەورە لەنێوان ئێران و عوسمانییەکان دروست دەکات (تابلۆ ٤، پەڕە ٨١). ئەوەی کە دەستپێكردنەکە بەرژەوەندی هەردوو ئیمپراتۆرییەتی یەکگرتووە، دەردەخات کە کێشەکە ڕەهەندێکی نێو دەوڵەتانی بەدەستهێناوە؛ وەک چۆن لە ئەرشیفی عوسمانی شیخ عوبەیدوڵڵا و نامە نوسراوەکانی لەگەڵ ئێران سەبارەت بە "مەرجی کورد" گروپێکی دیکەی بەڵگەنامەکان پێکدەهێنن (جلد 3, پەڕەی 95). لە کاتالۆگی "مێسەلەی شێخ عوبیدوڵڵا" کە لە ساڵانی 1830-1899 دا لە نێوان دەسەڵاتدارانی سەربازی و کۆشکی ئەستێرە لەخۆدەگرێت، لە سەرەتای ئەو بابەتانەی کە لە چوارچێوەی مێژووی کورددا لە ناو ئەم بنکەدا دانراون، باس دەکرێت (تومووزی 3، لاپەڕە 96). کاتالۆجی کتێبی سەرەکی (Y.PRK.BŞK) کە وێنەی تەلەگرافەکانی پارێزگار، بەرپرس، فەرماندەیی، نێردراو و پشکنەر و چاودێرییەکان تێدایە، ڕاپۆرتەکانی ئەوەی تێدایە کە کوردەکان پشتیوانیان لە شێخ عوبەیدوڵڵا و کوڕەکانی وەرگرتووە (جلد ٣، لاپەڕە ٩٤). بەڵگەنامەکانى خێزانى شێخ عوبیدوڵڵا و ئەرشیڤى کۆشکى دواتر دەردەخەن کە خێزانى ئەو شێخە لە نەوەکانى دواتر ڕۆڵى لە سیاسەتى ناوچەکەدا هەبووە. لە کاتالۆگەکاندا تێلیگرافەکانى شیخ سدیقى کوڕی شێخ ئوبیدولڵا تۆمارکراوە کە بە ئیمزاى فەرماندەیى تابلۆى کوردى بۆ نازرۆى ناوخۆیى تەڵات بایە (کۆمەڵە ٣، لاپەڕە ١٣٩). ## گرنگی توێژینەوە لە ئەرشیڤەکانی عوسمانی دا بە وشەی کورد و دەرهێنراوەکان هەزاران بەڵگەنامە دەستنیشان دەکرێت؛ بۆ ئەو بەڵگەنامانەی کە وشەی کوردییان تێدا نییە بەڵام کە تایبەتن بە کوردەکان پێشنیار دەکرێت بە ناوەکانی کەس و شوێن و خێڵەکان پشکنین بکرێت و شێخ عوبەیدوڵڵا وەک یەکێک لە ناوە سەرەکییەکانی ئەم پشکنینەدا نیشان دراوە (تاریخ ٣، لاپەڕە ٧٥).