Şeyh Ubeydullah

Şêx Ubeydullah, di nîvê duyemîn ya sedsala 19'an de di herêma sînorê Osmanî-Îranê de bi bandor bû û di raporên xwe de wek kurdekî ji mezhebê Nakşibendiyê Şêxê Tahir hatiye tomar kirin. Di arşîva Osmanî de, di nav kesên kurdên naskirî yên ku di lêkolînên derbarê kurdan de rola xwe ya dîrokî û siyasî heye de bi navên wekî Bedirhan Bey, Musa Bey, Han Mahmud, Said-i Kurdi, Celadet Bedirxan û Mevlanzade Rîfat tên naskirin (Bilt 3, p. 75). ## Nasname û malbata wî: Çavkaniyên Koleksiyonê Di wêjeya lêkolînên nûjen de şêx Ubeydullah ji malbata Nehrî Şêx re têkildar e: bavê wî Şêxa Nakşîbendî Seyyid Taha el-Hakkari ye, ku di şerê Qamişlo de bi hevkariya Şêxê Şamîl re li dijî Rûsan şer kir; dayika wî Şîx Salih jî li ser pêşmergeyên li Azerbaycan û Herêma Anadoluya Rojhilatê li dijî Rûsên şer kir (Koleksiyon: Sword, Şêq Ubeidullah Insurrection, PDF, p. 53). Di rapora Korpusê de "Zîna Şêx Tahir" (Bild 4, p. 81) divê li gel "Seyîd Taha" di wê edebiyatê de werin nirxandin. Piştî Şerê Osmanî-Rûsî ya 1877-78'an, di herêma Şemdinanê de agirbestên nîqaşeke nû ya Kurd dest pê kir, ev tevger "ne wek tevgerên Kurd ên navdar ên berê bû", di destpêkê û armanca xwe de ji wan veqetîbû (Kolleksyon: Zekî Beg, Kurd û dîroka Kurdistanê, PDF p. 228). Di wêjeya lêkolînê de tevger di sala 1880'an de tê lêkolînkirin û di xebatên Celilê Celil de bi navê "Divê Şêx Ubeydullah Çemê Kurdan a 1880'ê" tê gotin (Kolleksyon: Kılıç, Şêq Ubeidullah İsyanı, PDF s. 14, 26). ## Plana Çareseriya Demê: Raporên di dema Ebdulxamiyê II de yên li ser sînorê Osmanî-Îranê de, ji herêma sînoran ku di nava tevgera Şêx Ubeydullah de ji dayik bûye, nîşan didin. Di raporên xwe de tê diyarkirin ku eşîrên Heydaranlu, Sebikî, Semsîki, Celali, Hemedanlu, Zilanlu û Mifri yên li herêma Osmanî-Îranê di bin destê kîjan dewletê de ne û çi binpêkirina sînorên wan e; ku çûnûçûnên eşîrîyên Kurd yên koçber dibin sedema pirsgirêkên di navbera her du dewletan de û pirsgirêka qirkirinê wan e. Her wiha di nav mijarên raporê de bandora hêzên biyanî li ser gelê Ermenî, Kurd û Êzidî jî heye. ## Hewldanên Kurdistana Serbixwe Dikin Yek ji sernavên herî balkêş yên raporên ku vê tabloyê didin, di çarçoveya rapora yek ji Ekremên Yaver-i yên wê demê de hatiye nivîsandin, hewldanê Şêx Ubeydullah ê kurdan a ji mezhebê Nakşibendî, ku bi piştgiriya eşîrên kurd tê avakirin û ev hewldanan di navbera Îran û Osmanî de pirsgirêkeke mezin çêdike (Hildê 4, p. 81). Ji ber ku destnîşanî bi her du împaratorîyan re di heman demê de heye, nîşan dide ku ev pirsgirêk di nav dewletên navdewletî de bûye; wek ku di arşîva Osmanî de Şêx Ubeyudullah û peywendîyên bi Îranê re yên derbarê "Divêjeya Kurdan" de pêk tên, komeke belgeyên cuda pêk tînin (Tilma 3, p. 95). ## Di Belgeyên Arşîva Osmaniyê de Tevgera "Devêjeyê Şêxê Ubeyuddullah" di belgeya Star a arşîvê Osmanî da cihê berfireh digire. Di Katalogeya Xebatên Leşkerî (Y.PRK.ASK) ya ku di salên 1830-1899 de di nava desthilatdarên leşkerî û Qesra Star de nivîsên di nav de hene, di çarçoveya dîroka Kurdan de di destpêka mijarên ku di vê fonameyê de cih digirin de tê gotin (Tilpa 3, p. 96). Katalogê Başkitaba Mabeynê (Y.PRK.BŞK), ku wêneyên telgrafî yên li ser walî, mutasarrîf, fermandar, peyamdar û çavdêran hene, de jî raporên ku Kurdan ji Şêx Ubeydullah û kurên wî piştgirî wergirtine (Tilp 3, p. 94) hene. Belgeyên malbata Ubeyudullah û Mûşekên paşîn nîşan didin ku malbata wî di nifşên paşî de jî di siyaseta herêmê de xwedî rolê ye. Di arşîvên Osmanî de bi hezaran belgeyên bi peyva Kurdî û derivên wê têne dîtin; ji bo belgeên ku peyva kurdî nîne lê yên ku bi Kurdan re têkildar in, tê pêşniyarkirin ku bi navên kes, cih û eşîrên wan werin şopandin û Şêx Ubeydullah wek yek ji navên sereke yên wan şopandina têne nîşandan (Volume 3, p. 75).