Selçuklular

Selçuklular, 11. yüzyıldan itibaren Ortadoğu, Kafkasya ve Kürt coğrafyasının siyasi haritasını yeniden şekillendiren bir Türk-Oğuz hanedanıdır. Tuğrul Bey önderliğinde batıya doğru genişleyen hanedan, kısa sürede bölgedeki Kürt mîrlik ve devletlerinin kaderini belirleyen başlıca siyasi aktör haline gelmiştir.

Selçukluların bölgeye gelişi dönemin kaynaklarında erken bir tarihte görünür: el-Azîmî, 437/1045-1046’da Tuğrul Bey’in, Bizans kuvvetleri tarafından Dvin’de kuşatılan Şeddâdî Emîri Ebü’l-Esvâr’ın yardımına Kutalmış’ı gönderdiğini kaydeder (Cilt 1, s. 108). Tuğrul Bey’in 18 Aralık 1055’te Bağdat’a girerek Büveyhîlere son vermesi, bölgedeki güç dengelerini kökten değiştiren bir dönüm noktası olmuştur (Cilt 1, s. 143).

Hanedanın yükselişiyle birlikte Kürt devletleri birbiri ardına Selçuklu hâkimiyetine girdi. Müneccimbaşı’nın naklettiği Târîhu Bâbi’l-Ebvâb, Şeddâdîlere dair hadiseleri 468/1075-1076’da Selçuklu Emîri Savtegin’in Gence’yi ele geçirmesine kadar kronolojik olarak anlatır (Cilt 1, s. 105). Aynı tarihte (h. 468/m. 1075) Selçuklular Şeddâdî mîrliğini yönetimleri altına almış, bunun sonucunda hanedan giderek zayıflayarak hicrî 6. yüzyıl sonlarına kadar varlığını sürdürebilmiştir (Cilt 2, s. 61). Mervânîler de tüm siyasetlerini Selçukluya endeksli kurmaya başladı; Tuğrul Bey’in batıya, Mervânîlerin komşusu olan Bizans topraklarına yönelmesinin ardından Selçuklular bölgenin yeni ve belirleyici aktörü oldu (Cilt 1, s. 131).

Selçuklu-Kürt ilişkilerinin en simgesel anı Malazgirt Savaşı’dır. Zi’l-Hicce 463/Ağustos 1071’de Alparslan ile Bizans İmparatoru karşı karşıya geldiğinde, Mervânî ordusu da Alparslan’ın yanında yer alarak galip tarafta bulundu. Ancak Mervânîler bu zaferden kazançlı çıkamadı; Alparslan’ın dönüşte Ahlât ve Malazgirt’e kendi valilerini ataması bu iki önemli şehri Mervânî idaresinden çıkardı. Nizâmeddîn’in ölümünden sonra ise Nâsıruddevle Mansûr idaresindeki Mervânî Devleti Selçuklular tarafından yıkıldı ve bölgenin huzur ve refah düzeyi giderek düştü (Cilt 1, s. 132).

Selçuklu nüfuzu yalnızca Kuzey ve Yukarı Mezopotamya ile sınırlı kalmadı. Cibal bölgesinin doğu kesimi, hicrî 6./miladî 12. yüzyılda Selçuklular tarafından “Irak-ı Acem” olarak adlandırılmıştır (Cilt 2, s. 55). Annâzîler döneminde Hasanveyhler, Büveyhîler, Kâkûyîler ve Selçuklular arasında yaşanan yoğun mücadeleler, bölgede siyasi, sosyal ve ekonomik istikrarın oluşmasını engellemiştir (Cilt 1, s. 147). Şerefhan Bidlisî de Lor mîrliklerinin Selçuklular, Moğollar ve Osmanlılarla ilişkilerini anlatır (Cilt 2, s. 58). Benzer biçimde Boht mîrliği Selçuklular, Atabekler, Harezmîler ve Moğollarla çeşitli şekillerde mücadele etmiş (Cilt 2, s. 112); Meyyafarikin de Hamdanîler, Mervânîler, Selçuklular, Harezmîler ve Eyyûbîler arasındaki çekişmelere sahne olmuştur (Cilt 2, s. 97).

Selçukluların bölgeye gelişi ve buradaki faaliyetleri dönemin kaynaklarında geniş yer tutar. er-Râvendî’nin Râhatü’s-südûr ve âyetü’s-sürûr’u, 555-590/1160-1194 arası Irak Selçuklularının Şeddâdîlerle bağlantılı olarak Arrân, Gürcistan ve Ermenistan siyaseti için birinci elden kaynaktır (Cilt 1, s. 110). el-Hüseynî’ye atfedilen Zubdetü’t-tevârih, Selçukluların Gürcistan ve Ermenistan merkezli Kafkasya politikası hakkında verdiği bilgilerle Şeddâdî-Selçuklu ilişkilerinin aydınlatılması açısından değerlidir (Cilt 1, s. 110). Sıbt İbnü’l-Cevzî’nin Mir‘âtü’z-Zamân’ı, Sultan Alp Arslan’ın 456/1064 ve 460/1067-1068 yıllarında Ermenistan ve Gürcistan’a yönelik seferleri ile Şeddâdî Emîri II. Fadl’ın evlilikleri konusunda başka kaynaklarda bulunmayan kayıtlar içerir (Cilt 1, s. 107). Vardan da Selçukluların Ermenistan’a gelişi ve buradaki faaliyetlerine dair, diğer kaynaklarda yer almayan tamamlayıcı bilgiler sunar (Cilt 1, s. 112).