Selçuklular

سەلجووقییەکان، بنەماڵەیەکی تورک-ئۆغوزن کە لە سەدەی 11یەمەوە نەخشەی سیاسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، قەفقاس و جوگرافیای کوردیان دووبارە داڕشتەوە. ئەو بنەماڵەیەی بە سەرکردایەتی توغروڵ بەگ بەرەو ڕۆژئاوا فراوان بوو، لە ماوەیەکی کورتدا بوو بە ئەکتەری سەرەکی سیاسی کە چارەنووسی میرنشین و دەوڵەتە کوردییەکانی ناوچەکەی دیاریکرد.

گەیشتن بە ناوچەکە

گەیشتنی سەلجووقییەکان بە ناوچەکە لە سەرچاوەکانی ئەو سەردەمەدا لە مێژوویەکی زوودا دەردەکەوێت: ئەل-عەزیمی تۆماری کردووە کە لە 437/1045-1046، توغروڵ بەگ، قوتڵمشی ناردووە بۆ یارمەتی ئەمیری شەددادی ئەبوو ئەل-ئەسوار کە لە Dvin لەلایەن هێزەکانی Bizansەوە گەمارۆ درابوو (Cilt 1, s. 108). چوونە ژوورەوەی توغروڵ بەگ بۆ Baghdad لە 18ی کانوونی یەکەمی 1055 و کۆتاییهێنانی بە Büveyhîlere، بوو بە خاڵێکی وەرچەرخان کە هاوسەنگی هێزی لە ناوچەکەدا بە بنەڕەتی گۆڕی (Cilt 1, s. 143).

دەوڵەتە کوردییەکان و Malazgirt

لەگەڵ بەرزبوونەوەی بنەماڵەکە، دەوڵەتە کوردییەکان یەک لە دوای یەک چوونە ژێر دەسەڵاتی سەلجووقییەکان. Târîhu Bâbi’l-Ebvâb کە Müneccimbaşı گێڕاویەتییەوە، ڕووداوەکانی پەیوەست بە Şeddâdîlere بە شێوەیەکی کرۆنۆلۆژی دەیگێڕێتەوە تا داگیرکردنی Gence لەلایەن Selçuklu Emîri Savteginەوە لە 468/1075-1076 (Cilt 1, s. 105). لە هەمان مێژوودا (h. 468/m. 1075) سەلجووقییەکان Şeddâdî ميرليگيان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان، لە ئەنجامدا بنەماڵەکە وردە وردە لاواز بوو و توانی تا کۆتاییەکانی سەدەی 6ی کۆچی بەردەوام بێت لە بوونی (Cilt 2, s. 61). Mervânîler یش دەستیان کرد بە دامەزراندنی هەموو سیاسەتەکانیان بەستراو بە سەلجووقییەکان؛ دوای ئەوەی توغروڵ بەگ ڕووی کردە ڕۆژئاوا، بۆ خاکەکانی Bizans کە دراوسێی Mervânîler بوون، سەلجووقییەکان بوون بە ئەکتەری نوێ و دیاریکەر لە ناوچەکەدا (Cilt 1, s. 131).

گرنگترین ساتی پەیوەندییەکانی سەلجووقی-کورد Malazgirt Savaşı’ە. لە Zi’l-Hicce 463/ئابی 1071 کاتێک Alparslan و Bizans İmparatoru ڕووبەڕووی یەکتر بوونەوە، سوپای Mervânî یش لە پاڵ Alparslanدا جێی گرت و لە لایەنی سەرکەوتوودا بوو. بەڵام Mervânîler لەم سەرکەوتنەدا قازانجیان نەکرد؛ Alparslan لە گەڕانەوەیدا والییەکانی خۆی لە Ahlât و Malazgirt دانا، ئەمەش ئەم دوو شارە گرنگەی لە دەسەڵاتی Mervânî یەکان دەرهێنا. دوای مردنی Nizâmeddîn یش، دەوڵەتی Mervânî لە ژێر دەسەڵاتی Nâsıruddevle Mansûr دا لەلایەن سەلجووقییەکانەوە ڕووخێنرا و ئاستی ئارامی و خۆشگوزەرانی ناوچەکە وردە وردە دابەزی (Cilt 1, s. 132).

فراوانبوونی ناوچەی کاریگەری

کاریگەری سەلجووقی تەنها بە باکوور و سەرەوەی Mezopotamya سنووردار نەبوو. بەشی ڕۆژهەڵاتی ناوچەی Cibal، لە سەدەی 6ی کۆچی/12ی زایینیدا لەلایەن سەلجووقییەکانەوە بە “Irak-ı Acem” ناونراوە (Cilt 2, s. 55). لە سەردەمی Annâzîler دا، ئەو ململانێ توندانەی لە نێوان Hasanveyhler، Büveyhîler، Kâkûyîler و سەلجووقییەکاندا ڕوویان دا، ڕێگری کردووە لە دروستبوونی سەقامگیری سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابووری لە ناوچەکەدا (Cilt 1, s. 147). Şerefhan Bidlisî یش پەیوەندییەکانی میرنشینەکانی Lor لەگەڵ سەلجووقییەکان، Moğollar و Osmanlılar دەگێڕێتەوە (Cilt 2, s. 58). بە هەمان شێوە، میرنشینی Boht بە شێوەی جیاواز لەگەڵ سەلجووقییەکان، Atabekler، Harezmîler و Moğollar ململانێی کردووە (Cilt 2, s. 112)؛ Meyyafarikin یش بووەتە گۆڕەپانی ململانێکان لە نێوان Hamdanîler، Mervânîler، سەلجووقییەکان، Harezmîler و Eyyûbîler دا (Cilt 2, s. 97).

سەرچاوەکانی ئەو سەردەمە

گەیشتنی سەلجووقییەکان بە ناوچەکە و چالاکییەکانیان لێرە لە سەرچاوەکانی ئەو سەردەمەدا جێگەیەکی فراوانی گرتووە. "Râhatü’s-südûr ve âyetü’s-sürûr"ی er-Râvendî، سەرچاوەیەکی دەستی یەکەمە بۆ سیاسەتی Selçuklularی Iraq لە نێوان 555-590/1160-1194 بە پەیوەندی لەگەڵ Şeddâdîler لە Arrân، Gürcistan و Ermenistan (Cilt 1, s. 110). "Zubdetü’t-tevârih" کە دەدرێتە پاڵ el-Hüseynî، بەو زانیارییانەی کە دەربارەی سیاسەتی سەلجووقییەکان لە Kafkas کە ناوەندەکەی Gürcistan و Ermenistan بوو، لە ڕووی ڕووناککردنەوەی پەیوەندییەکانی Şeddâdî-Selçuklu وەوە بەنرخە (Cilt 1, s. 110). "Mir‘âtü’z-Zamân"ی Sıbt İbnü’l-Cevzî، تۆمارگەلێکی تێدایە کە لە سەرچاوەکانی تردا نییە دەربارەی هەڵمەتەکانی Sultan Alp Arslan بۆ سەر Ermenistan و Gürcistan لە ساڵانی 456/1064 و 460/1067-1068 و هاوسەرگیرییەکانی Şeddâdî Emîri II. Fadl (Cilt 1, s. 107). Vardan یش زانیاری تەواوکەر پێشکەش دەکات دەربارەی گەیشتنی سەلجووقییەکان بە Ermenistan و چالاکییەکانیان لێرە، کە لە سەرچاوەکانی تردا نییە (Cilt 1, s. 112).