Selçuklular

Selçûqî, ji sedsala 11an ve xanedanek Tirk-Oğuz e ku nexşeya siyasî ya Rojhilata Navîn, Qefqasya û erdnîgariya Kurd ji nû ve şekil daye. Di bin serokatiya Tuğrul Bey de, xanedana ku ber bi rojava ve berfireh bû, di demeke kurt de bûye aktora siyasî ya sereke ku çarenûsa mîrîtiyên Kurd û dewletên li herêmê diyar kiriye.

Hatina Herêmê

Hatina Selçûqiyan bo herêmê di çavkaniyên wê serdemê de di dîrokek zû de xuya dike: el-Azîmî, di 437/1045-1046’an de qeyd dike ku Tuğrul Bey, Kutalmış şandiye alîkariya Emîrê Şeddâdî Ebü’l-Esvâr ê ku ji aliyê hêzên Bizans ve li Dvinê hatibû dorpêçkirin (Cilt 1, s. 108). Ketina Tuğrul Bey a Bexdayê di 18 Kanûn 1055’an de û bidawîkirina Büveyhîyan, bûye xalek veguhêz ku hevsengiyên hêzê yên li herêmê ji binî ve guhertiye (Cilt 1, s. 143).

Dewletên Kurd û Malazgirt

Bi bilindbûna xanedanê re dewletên Kurd yek li pey yekê ketin bin desthilatdariya Selçûqiyan. Târîhu Bâbi’l-Ebvâb a ku ji aliyê Müneccimbaşı ve hatiye vegotin, bûyerên der barê Şeddâdîyan de heta ku Emîrê Selçûqî Savtegin di 468/1075-1076’an de Gence girtiye, bi awayekî kronolojîk vedibêje (Cilt 1, s. 105). Di heman dîrokê de (h. 468/m. 1075) Selçûqiyan mîrîtiya Şeddâdîyan xist bin rêveberiya xwe, di encamê de xanedan her ku çû qels bû û heta dawiya sedsala 6an a hicrî karîbû hebûna xwe bidomîne (Cilt 2, s. 61). Mervânîyan jî dest bi avakirina hemû siyasetên xwe yên girêdayî Selçûqiyan kir; piştî ku Tuğrul Bey ber bi rojava, ber bi axa Bizansê ya cîranê Mervânîyan ve çû, Selçûqî bûn aktora nû û diyarker a herêmê (Cilt 1, s. 131).

Bûyera herî sembolîk a têkiliyên Selçûqî-Kurd Şerê Malazgirtê ye. Dema ku di Zi’l-Hicce 463/Tebax 1071’an de Alparslan û Împaratorê Bizansê rûbirûyî hev hatin, artêşa Mervânî jî li kêleka Alparslan cih girt û di aliyê serketî de bû. Lê belê Mervânîyan ji vê serketinê sûd wernegirt; tayînkirina Alparslan a walîyên xwe li Ahlât û Malazgirtê di vegerê de ev her du bajarên girîng ji rêveberiya Mervânîyan derxist. Piştî mirina Nizâmeddîn, Dewleta Mervânî ya di bin rêveberiya Nâsıruddevle Mansûr de ji aliyê Selçûqiyan ve hat rûxandin û asta aşitî û refahê ya herêmê her ku çû kêm bû (Cilt 1, s. 132).

Qada Bandorê ya Berfireh

Bandora Selçûqiyan tenê bi Mezopotamyaya Bakur û Jorîn ve sînordar nema. Beşa rojhilatê herêma Cibalê, di sedsala 6an a hicrî/12an a mîladî de ji aliyê Selçûqiyan ve wekî “Irak-ı Acem” hatiye binavkirin (Cilt 2, s. 55). Di serdema Annâzîyan de têkoşînên dijwar ên di navbera Hasanveyhîyan, Büveyhîyan, Kâkûyîyan û Selçûqiyan de, rê li ber avabûna îstîqrara siyasî, civakî û aborî li herêmê girtiye (Cilt 1, s. 147). Şerefhan Bidlisî jî têkiliyên mîrîtiyên Lor bi Selçûqiyan, Moxolan û Osmaniyan re vedibêje (Cilt 2, s. 58). Bi heman awayî mîrîtiya Boht bi Selçûqiyan, Atabekler, Harezmîler û Moxolan re bi awayên cûda têkoşiyaye (Cilt 2, s. 112); Meyyafarikin jî bûye qada pevçûnên di navbera Hamdanîyan, Mervânîyan, Selçûqiyan, Harezmîler û Eyyûbîyan de (Cilt 2, s. 97).

Çavkaniyên Serdemê

Hatina Selçûqiyan bo herêmê û çalakiyên wan ên li vir di çavkaniyên wê serdemê de cihekî berfireh digire. Râhatü’s-südûr û âyetü’s-sürûr a er-Râvendî, ji bo siyaseta Selçûqiyên Iraqê ya di navbera 555-590/1160-1194’an de, bi girêdana bi Şeddâdîyan re, li Arrân, Gurcistan û Ermenistanê çavkaniyek destpêkê ye (Cilt 1, s. 110). Zubdetü’t-tevârih a ku ji el-Hüseynî re tê vegotin, bi agahiyên ku di derbarê siyaseta Qefqasyayê ya Selçûqiyan de, ku navenda wê Gurcistan û Ermenistan e, dide, ji bo ronîkirina têkiliyên Şeddâdî-Selçûqî bi qîmet e (Cilt 1, s. 110). Mir‘âtü’z-Zamân a Sıbt İbnü’l-Cevzî, di derbarê seferên Sultan Alp Arslan ên di salên 456/1064 û 460/1067-1068’an de bo Ermenistan û Gurcistanê û zewacên Emîrê Şeddâdî II. Fadl de qeydên ku di çavkaniyên din de nînin dihewîne (Cilt 1, s. 107). Vardan jî di derbarê hatina Selçûqiyan bo Ermenistanê û çalakiyên wan ên li vir de agahiyên temamker pêşkêş dike ku di çavkaniyên din de cih nagirin (Cilt 1, s. 112).